Văn mẫu lớp 12: Phân tích bài thơ Tây Tiến của Quang Dũng Dàn ý & 25 bài phân tích Tây Tiến

Văn mẫu lớp 12: Phân tích bài thơ Tây Tiến của Quang Dũng  Dàn ý & 25 bài phân tích Tây Tiến

Phân tích bài thơ Tây Tiến của Quang quẻ Dũng tuyển chọn 25 bài văn mẫu hay nhất kèm theo dàn ý tham khảo. Thông qua phân tích Tây Tiến những bạn lớp 12 với thêm nhiều gợi ý học tập, trau dồi vốn văn học của mình, hoàn thiện bài văn lúc ôn tập, rèn luyện và làm những bài rà soát sắp tới đạt kết quả tốt.

Với 25 mẫu phân tích Tây Tiến dưới đây những em sẽ biết cách làm văn thế nào cho mượt, hay với thể lấy thêm ý văn hay rồi từ đó diễn đạt lại theo lối hành văn của chính mình. Vững chắc 25 bài phân tích Tây Tiến sẽ là tài liệu tự đọc, tự học rất hữu dụng và thiết thực đối với những em trên con đường phía trước. Chúc những bạn đạt kết quả cao trong kì thi sắp tới nhé.

Dàn ý phân tích bài thơ Tây Tiến

I. Mở bài

Giới thiệu về thi sĩ Quang quẻ Dũng, bài thơ Tây Tiến.

II. Thân bài

1. Nỗi nhớ của Quang quẻ Dũng về núi rừng Tây Bắc hùng vĩ và Tây Tiến anh hùng

- “Sông Mã xa rồi Tây Tiến ơi”: Sông Mã là con sông thân thuộc của núi rừng Tây Bắc. Mở đầu bài thơ, Quang quẻ Dũng nhắc tới con sông này cho thấy nỗi nhớ của tác giả nhường nhịn như đã trải dài khắp con sông Mã. Kết hợp với cụm từ “Tây Tiến” là chỉ một đoàn quân cùng với từ “ơi” lại vang lên thật trìu mến.

- “Nhớ về rừng núi nhớ chơi vơi”: xúc cảm chủ đạo của bài thơ, diễn tả nỗi nhớ tới trống vắng, hụt hẫng.

- Những địa danh “Sài Khao, Mường Lát, Pha Luông”: gợi nhớ về những cuộc hành quân, để lại nhiều ấn tượng về sự xa xôi và hẻo lánh.

- “Dốc lên khúc khuỷu dốc thăm thẳm: Những con dốc cứ dựng đứng giữa trời đầy nguy hiểm để rồi họ vẫn phải nỗ lực vượt qua.

- “Hẻo lánh cồn mây súng ngửi trời”: Mũi súng trên vai của của người chiến binh được nhân hóa tạo thành hình ảnh “súng ngửi trời” vừa diễn tả được độ cao nhất, hoang vu, lạ lẫm vừa hàm chứa vẻ đẹp tâm hồn người lính.

- Hình ảnh đoàn binh hành quân trong mưa: “Nhà người nào Pha Luông mưa xa khơi” thật dữ dội mà nên thơ.

- “Chiều chiều oai linh thác gầm thét/Đêm đêm Mường Hịch cọp trêu người”: tiếng thác nước dữ dội hòa với tiếng hú man dại, gớm ghê của thú rừng mang âm hưởng của đại nghìn.

- “Nhớ ôi Tây Tiến cơm lên khói/Mai Châu mùa em thơm nếp xôi”: Người lính ngừng chân bên xóm làng sau những đêm hành quân gian khổ, mùi thơm hương nếp mới và ấm tình quân dân đã xua tan bao nhọc nhằn gian khổ.

2. Đêm vui liên hoan văn nghệ và bức tranh sông nước miền Tây Bắc hư ảo

a. Đêm vui liên hoan văn nghệ:

- Ngọn đuốc rừng thắp sáng đêm liên hoan văn nghệ truyền thống đã thành “hội hoa chúc” làm cho khuông cảnh tuy thiếu thốn mà rực rỡ lung linh bao ước mơ, hạnh phúc.

- Hai chữ “kìa em” thể hiện sự ngạc nhiên tới ngỡ ngàng của người lính. Những cô gái Tây Bắc trong bộ xiêm áo đang múa điệu múa truyền thống trong.

- Tiếng khèn mang vong hồn của núi rừng càng trở nên lôi cuốn. Tâm hồn những đội viên mộng mơ, lãng mạn.

b. Bức tranh sông nước miền Tây Bắc hư ảo:

- Thiên nhiên Tây Bắc đầy thơ mộng: Khuông cảnh Châu Mộc trong một buổi chiều sương phủ trên dòng nước mênh mông, đầy hoang dại, huyền ảo.

- “Hoa đu đưa” vừa là hình ảnh tả thực: những bông hoa khẽ lay động đu đưa làng duyên trên dòng nước lũ; vừa là hình ảnh ẩn dụ, gợi tả vẻ đẹp của những cô gái Tây Bắc.

3. Chân dung người lính Tây Tiến hào hùng mà vẫn lãng mạn hào hoa, sự hy sinh mất mát

- Hình ảnh thật trung thực về binh đoàn Tây Tiến:

  • “Tây Tiến đoàn binh ko mọc tóc”: hóa chất bom đạn của quân thù đã làm cho mái tóc người lính ko còn đẹp nữa, nhưng cũng với thể là người lính chủ động cắt tóc để thuận tiện cho sinh hoạt.
  • “Quân xanh màu lá dữ oai hùm”: màu xanh của lớp áo ngụy trang lẫn với màu xanh của lá cây, nhưng đó cũng được hiểu là khuôn mặt xanh xao của người lính lúc bị sốt rét rừng.
  • “Mắt trừng gửi mộng qua biên giới”: đôi mắt đang theo dõi quân thù với sự căm giận và quyết tâm
  • “Đêm mơ Hà Nội dáng kiều thơm”. nhớ tới những cô gái Hà Nội với vẻ đẹp thướt tha thanh lịch.

- Sự mất mát hy sinh của người lính:

  • “Tản mạn biên giới mồ viễn xứ”: đó ko phải là một dòng chết mà rất nhiều dòng chết.
  • “Áo bào thay chiếu anh về đất”: hình ảnh “áo bào” chính là chiếc áo lính những anh đang mặc, “về đất” cách nói giảm nói tránh gợi sự hy sinh của người lính.
  • Hình ảnh cuối cùng “sông Mã gầm lên khúc độc hành” là sự thành kính đưa tiễn những anh.

4. Khái quát những ngày Tây Tiến và những kỷ niệm ko thể nào phai

- “Tây Tiến người đi ko hứa trước/Đường lên thăm thẳm một chia phôi”: sự ra đi mà ko với lời hứa trước, ý thức sẵn sàng đấu tranh cho tổ quốc.

- “Người nào lên Tây Tiến mùa xuân đấy/Hồn về Sầm Nứa chẳng về xuôi”: Gợi nhắc về những kỉ niệm của đoàn quân Tây Tiến ko thể nào phai mờ.

III. Kết bài

Khẳng định trị giá nội dung và nghệ thuật của bài thơ Tây Tiến.

Sơ đồ tư duy phân tích Tây Tiến

Phân tích bài thơ Tây Tiến - Mẫu 1

“Tây Tiến” là một đơn vị quân đội được thành lập vào năm 1947 với nhiệm vụ chính là phối hợp với lính Lào chống lại thực dân Pháp. Đa phần những người lính trong binh đoàn Tây Tiến đều là học trò sinh viên, trong đó với thi sĩ Quang quẻ Dũng. Năm 1948, sau lúc chuyển sang đơn vị khác, thi sĩ đã nhớ về binh đoàn cũ và sáng tác ra bài thơ “Tây Tiến”. Tác phẩm đã khắc họa hình ảnh người lính Tây Tiến với vẻ đẹp hào hùng nhưng cũng đầy lãng mạn, hào hoa, cùng với đó là hình ảnh thiên nhiên Tây Bắc hùng vĩ dữ dội và thơ mộng.

"Sông Mã xa rồi Tây Tiến ơi!
Nhớ về rừng núi, nhớ chơi vơi
Sài Khao sương lấp đoàn quân mỏi
Mường Lát hoa về trong đêm tương đối
Dốc lên khúc khuỷu dốc thăm thẳm
Hẻo lánh cồn mây, súng ngửi trời
Nghìn thước lên cao, nghìn thước xuống
Nhà người nào Pha Luông mưa xa khơi
Anh bạn dãi dầu ko bước nữa
Gục lên súng mũ quên mất đời!
Chiều chiều oai linh thác gầm thét
Đêm đêm Mường Hịch cọp trêu người
Nhớ ôi Tây Tiến cơm lên khói
Mai Châu mùa em thơm nếp xôi”

Mở đầu bài thơ, Quang quẻ Dũng nhắc tới “sông Mã” và đoàn quân “Tây Tiến” với một tiếng gọi thật tha thiết, trìu mến. Tiếp tới, điệp từ “nhớ” đã cho thấy xúc cảm chủ đạo của bài thơ - nỗi nhớ tới trống vắng, hụt hẫng. Những địa danh “Sài Khao, Mường Lát, Pha Luông” gợi về những cuộc hành quân, để lại nhiều ấn tượng về sự xa xôi và hẻo lánh. Thiên nhiên Tây Bắc hiện lên thật hùng vĩ. Từ láy “khúc khủy”, “thăm thẳm” nhằm khắc họa hình ảnh con dốc hiểm trở. Nhưng trong hoàn cảnh đó, người lính vẫn hiên ngang - mũi súng trên vai được nhân hóa tạo thành hình ảnh “súng ngửi trời”. Họ hành quân trong đêm mưa ko biết mỏi mệt, trong tiếng thác nước dữ dội hòa với tiếng hú man dại, gớm ghê của thú rừng mang âm hưởng của đại nghìn. Sau những đêm hành quân gian khổ, họ ngừng chân bên xóm làng, mùi thơm hương nếp mới và ấm tình quân dân đã xua tan bao nhọc nhằn gian khổ.

Tới khổ thơ thứ hai, Quang quẻ Dũng đã khắc họa đêm vui liên hoan văn nghệ và bức tranh sông nước miền Tây Bắc hư ảo:

“Doanh trại bừng lên hội hoa chúc
Kìa em xiêm áo tự bao giờ
Khèn lên man điệu nàng e lệ
Nhạc về Viên Chăn xây hồn thơ
Người đi Châu Mộc chiều sương đấy
Sở hữu thấy hồn lau nẻo bờ bến
Sở hữu nhớ dáng người trên độc mộc
Trôi dòng nước lũ hoa đu đưa”

Ngọn đuốc rừng thắp sáng đêm liên hoan văn nghệ truyền thống đã thành “hội hoa chúc” làm cho khuông cảnh tuy thiếu thốn mà rực rỡ lung linh bao ước mơ, hạnh phúc. Hai chữ “kìa em” thể hiện sự ngạc nhiên tới ngỡ ngàng của người lính. Những cô gái Tây Bắc trong bộ xiêm áo đang múa điệu múa truyền thống trong. Tiếng khèn mang vong hồn của núi rừng càng trở nên lôi cuốn. Tâm hồn những đội viên mộng mơ, lãng mạn. Khuông cảnh Châu Mộc trong một buổi chiều sương phủ trên dòng nước mênh mông, đầy hoang dại, huyền ảo. Hình ảnh “hoa đu đưa” vừa là tả thực những bông hoa khẽ lay động đu đưa làng duyên trên dòng nước lũ; vừa là hình ảnh ẩn dụ, gợi tả vẻ đẹp của những cô gái Tây Bắc.

Khổ thơ thứ ba là bức chân dung người lính Tây Tiến hào hùng mà vẫn lãng mạn hào hoa, sự hy sinh mất mát:

“Tây Tiến đoàn quân ko mọc tóc
Quân xanh màu lá dữ oai hùm
Mắt trừng gửi mộng qua biên giới
Đêm mơ Hà Nội dáng kiều thơm
Tản mạn biên giới mồ viễn xứ
Chiến trường đi chẳng tiếc đời xanh
Áo bào thay chiếu anh về đất
Sông Mã gầm lên khúc độc hành.”

Ở nơi chiến trường gian khổ, mọi công việc sinh hoạt đều diễn ra một cách thuần tuý nhất. Chính vì vậy, họ đã chủ động chọn cách cắt đi mái tóc của mình để thuận tiện cho cuộc sống. Nhưng ko chỉ ngừng lại ở đó, hình ảnh “đoàn binh ko mọc tóc” còn nói về một thực tế khốc liệt nơi chiến trường. Những cơn sốt rét rừng làm cho cho người lính bị rụng hết tóc. Tiếp tới là hình ảnh ảnh “quân xanh màu lá dữ oai hùm” gợi ra hai cách hiểu cho người đọc. Cách thứ nhất đó là màu xanh của lớp lá ngụy trang. Trên phố hành quân nơi chiến trường, người lính phải ngụy trang để tránh khỏi tai mắt của quân thù. Ở đây, màu xanh của lớp áo ngụy trang lẫn với màu xanh của cây rừng. Cách hiểu thứ hai đó chính là khuôn mặt xanh xao của những người lính bởi những cơn sốt rét rừng. Cả hai cách hiểu đều cho thấy sự khó khăn mà người lính đã phải trải qua trong đấu tranh.

Họ ko chỉ dũng cảm, mà còn rất thơ mộng. Những người lính Tây Tiến đều xuất thân từ tầng lớp trí thức tiểu tư sản. Họ xung phong vào nơi chiến trường trận mạc trở thành những người lính nhưng vẫn mang giữ tâm hồn của những chàng sinh viên. Hình ảnh “mắt trừng” gợi tới một vài mắt đang theo dõi quân thù với sự căm giận và quyết tâm. Đôi mắt đấy “gửi mộng qua biên giới” với khát vọng về một hòa bình cho tổ quốc, cho nhân dân. Để rồi lúc đêm tới họ mơ về “Hà Nội dáng kiều thơm” - đó là những cô gái Hà Nội với vẻ đẹp thướt tha thanh lịch. Nhiều nhà nghiên cứu lúc đọc câu thơ này của Quang quẻ Dũng đã cho rằng nó mang dòng “buồn rớt, mộng rớt” của giai cấp tiểu tư sản. Nhưng ở đây ko phải vậy, qua hình ảnh trên, thi sĩ muốn khắc họa nỗi nhớ gia đình, nhớ quê hương của người lính Tây Tiến.

Bốn câu thơ sau khắc họa sự hy sinh kiêu dũng của người lính Tây Tiến. Nghệ thuật đảo ngữ: “Tản mạn” – “biên giới mồ viễn xứ” kết hợp với từ láy “tản mạn” và từ Hán Việt “biên giới”, “viễn xứ” làm cho cho giọng thơ bỗng nhiên trở nên trọng thể hơn. Hình ảnh này gợi ra đây ko chỉ là một dòng chết mà là nhiều dòng chết. Khắp nơi trên mảnh đất này đều với mộ của những đội viên đã hy sinh. Nhưng dù đồng đội của những anh đã ra đi, nhưng những anh vẫn nguyện đem thân mình hiến dâng cho tổ quốc. Câu thơ “Chiến trường đi chẳng tiếc đời xanh” như một lời khẳng định. Những người lính nguyện đem thân mình cống hiến cho sự nghiệp phóng thích dân tộc. Những anh chẳng tiếc nuối những năm tháng tuổi xanh. Nhưng làm sao mà ko tiếc nuối cho được? Họ mới chỉ là những chàng trai tuổi mười tám đôi mươi còn nhiều thơ mộng. Nhưng vì lý tưởng cách mệnh người lính vẫn nguyện hy sinh tất cả. Hình ảnh “áo bào” gợi ra hai cách hiểu sâu sắc. Những người lính lúc ra đi, đồng đội của những anh ko với gì để chôn đựng nên những anh phải tiêu dùng những chiếc áo còn nguyên vẹn thay thế. Nhưng “áo bào” con mang ý nghĩa thiêng liêng - đó là tấm chiến báo khoác lên mình những chiến tướng. Người lính ra đi nhưng họ đã để lại những chiến công vang lừng giống như những vị tướng thời xưa. Với hình ảnh này, người lính đã được bất tử hóa. Những anh ko chết đâu, những anh vẫn mãi sống trong lòng của người dân Việt Nam. Cuối cùng là hình ảnh con sông Mã: “Sông Mã gầm lên khúc độc hành”. Trước sự hy sinh đấy, con sông Mã - con sống gắn bó với cuộc sống người lính Tây Tiến tại núi rừng Tây Bắc nhường nhịn như cũng ko thể yên lặng: “Sông Mã gầm lên khúc độc hành”. Sông Mã vốn là vật vô tri vô giác lại được nhân hóa qua động từ “gầm”. Loại chết của những anh làm cho cho thiên nhiên cũng phải thương xót mà vang lên khúc tráng ca tiễn biệt.

Khổ thơ cuối cùng là lời Khái quát những ngày Tây Tiến và những kỷ niệm ko thể nào phai. Tây Tiến người đi ko hứa trước/Đường lên thăm thẳm một chia phôi” như một lời báo hiệu về sự ra đi mà ko với lời hứa trước, ý thức sẵn sàng đấu tranh cho tổ quốc. Hai câu thơ cuối: “Người nào lên Tây Tiến mùa xuân đấy/Hồn về Sầm Nứa chẳng về xuôi” gợi nhắc về những kỉ niệm của đoàn quân Tây Tiến ko thể nào phai mờ.

Tương tự, bài thơ Tây Tiến đã khắc họa hình ảnh người lính Tây Tiến với vẻ đẹp hào hùng nhưng cũng đầy lãng mạn, hào hoa, cùng với đó là hình ảnh thiên nhiên Tây Bắc hùng vĩ dữ dội và thơ mộng.

Phân tích Tây Tiến - Mẫu 2

"Chiến tranh – Người lính” là đề tài muôn thuở trong những sáng tác thơ ca của nhiều thi sĩ. Nếu như Chính Hữu viết về những chàng vệ quốc bằng văn pháp hiện thực thì tới Quang quẻ Dũng, ông đã tái tạo vẻ đẹp người lính bằng đôi cánh lãng mạn, đem tới men say cho thi tứ, sự bay bổng của hình tượng. Quang quẻ Dũng được biết tới là một người nghệ sĩ đa tài : viết văn, làm thơ, vẽ tranh, soạn nhạc…thế nhưng phải nói tới ông là một hồn thơ phóng khoáng và đầy tâm huyết, một tiếng thơ tinh tế nhưng đầy lãng mạn. Ông đã rất thành công lúc viết về đề tài người lính và “Tây Tiến” là bài thơ tiên phong cho phong cách thơ Quang quẻ Dũng. Bài thơ vừa thể hiện nỗi nhớ da diết của chính thi sĩ về trận chiến đấu gian khổ, hào hùng của người lính binh đoàn Tây Tiến, vừa ca tụng phẩm chất anh hùng, ý thức yêu nước của những người đội viên Cách mệnh thời kháng chiến chống Pháp.

Tây Tiến là một phân hiệu lính được thành lập đầu năm 1947, thành phần chủ yếu là những thanh niên tri thức Hà Nội. Nhiệm vụ của họ là phối hợp với lính Lào đánh tiêu hao sinh lực địch ở vùng Thượng Lào và một phần của tỉnh Sầm Nứa. Sau lúc dời đơn vị cũ chưa được bao lâu, Quang quẻ Dũng đã sáng tác bài thơ này, lúc đầu bài thơ với tên “Nhớ Tây Tiến” nhưng về sau thi sĩ đổi lại thành “Tây Tiến”. Tây Tiến, tên gọi đấy của bài thơ gợi lên âm hưởng quân hành vào thời đặc trưng phát triển những khúc hát Nam Tiến, Tiến quân ca, …Tốt thi sĩ đã xóa mất chữ Nhớ để làm cho cảm giác về hành khúc mạnh mẽ hơn? Nỗi nhớ da diết đấy luôn rộn rực, hiện lên trong từng câu thơ, từng nét bút của Quang quẻ Dũng - đó là nét cảm hứng lãng mạn xuyên suốt tác phẩm.

Mở đầu bài thơ, Quang quẻ Dũng đã thể hiện nỗi nhớ về thiên nhiên, núi rừng Tây Bắc, nỗi nhớ về những con đường hành quân hùng vĩ, dữ dội nhưng cũng rất mộng mơ, trữ tình qua 14 câu thơ dạt dào xúc cảm. Hai câu thơ đầu chính là nỗi nhớ về Tây Tiến da diết trong tâm tưởng thi sĩ và cũng là nguồn xúc cảm chủ đạo bao quát toàn bài :

Sông Mã xa rồi Tây Tiến ơi!
Nhớ về rừng núi nhớ chơi vơi

Hình ảnh con sông Mã hiện lên trong tiềm thức thi sĩ, con sông gắn liền với chặng đường hành quân dài đằng đẵng của những người lính. Câu thơ cảm thán “ơi!” và điệp từ “nhớ” như đang khắc họa đậm nét hơn về nỗi nhớ : Nhớ đồng đội, nhớ núi rừng Tây bắc. “Nhớ chơi vơi”, hai tiếng chơi vơi ở đây được thi sĩ sử dụng rất đắt –đó là nỗi nhớ ko với hình, ko với tượng tưởng chừng nhẹ tênh mà nặng nề vô cùng. Bởi nó ko đo được, chỉ biết lửng lơ, đầy ắp, sợ hãi trong tâm trí thi nhân. Trong thơ văn rất ít người nào diễn tả xúc cảm như thế, ca dao cũng chỉ với một lần nhắc về nỗi nhớ đấy "Ra về nhớ bạn chơi vơi”. Nỗi nhớ về dòng sông Mã –một chứng nhân lịch sử, nỗi nhớ về Trung đoàn tây tiến năm nào đã trải qua biết bao gian khổ cùng thi sĩ cũng chính là nỗi nhớ da diết về núi rừng Tây Bắc. Cách nói “xa rồi” lại càng tạo thêm cho người đọc cảm giác bâng khuâng, xao xuyến của thi sĩ lúc nhớ về những năm tháng xưa.

Lúc những kí ức mãnh liệt, nó với khả năng hiện tại hóa quá khứ. Chính vì vậy mà từ câu thơ thứ ba, những hình ảnh sống động như xuất hiện trong hiện tại, chính điều này đã làm cho bài thơ phảng phất dáng dấp của một khúc quân hành hơn là một hồi ức. Và cứ như thế, từng kí ức lại ùa về được Quang quẻ Dũng vẽ lại bằng một bức tranh thơ qua sáu câu thơ tiếp theo- đó là bức tranh hùng vĩ, dữ dội nhưng đầy thơ mộng của núi rừng Tây Bắc :

Sài Khao sương lấp đoàn quân mỏi
Mường Lát hoa về trong đêm tương đối
Dốc lên khúc khuỷu dốc thăm thẳm
Hẻo lánh cồn mây súng ngửi trời
Nghìn thước lên cao, nghìn thước xuống
Nhà người nào Pha Luông mưa xa khơi

Trong đoạn thơ trên, hàng loạt tên bản làng, địa bàn hoạt động của người lính Tây Tiến được thi sĩ nhắc tới : Sài Khao, Mường Lát, Pha Luông…tất cả đều là những địa danh in đậm dấu chân đoàn quân Tây Tiến anh hùng. Ko phải ngẫu nhiên mà Quang quẻ Dũng lại nhắc về những địa điểm đấy mà đó là cảm hứng của cả một thời Cách mệnh phát hiện ra quốc gia “Những tên làng, tên núi, tên sông / Những dòng tên đọc lên nghe muốn khóc”, một thi sĩ cùng thời với Quang quẻ Dũng đã viết như thế !

Tây Tiến dẫn con người lên tới độ cao, vào chốn thâm u của biên giới. Ấn tượng trước tiên về núi rừng Tây Bắc chính là sương : sương muối, sương lạnh, sương mù phủ khắp nơi, che lấp luôn cả đoàn quân đang vội vã hành quân ngày đêm vượt ải núi rừng. Cách ngắt nhịp 4/3 làm cho phần nghỉ của câu thơ rơi vào động từ “lấp” và kết thúc ở từ “mỏi”, ta như với cảm giác chính sương đã làm cho đoàn quân thêm phần khó khăn, vất vả. Thế nhưng trong dòng gian truân đấy lại xuất hiện nét lãng mạn với hình ảnh “hoa về trong đêm tương đối”, đó chính là hương thơm của hoa nở vào đêm khuya, phảng phất nhẹ nhõm trong tâm hồn người lính trẻ.

Bức tranh thiên nhiên đấy còn hùng vĩ và dữ dội hơn cả lúc suốt chặng đường hành quân của người lính chỉ toàn dốc đèo hiểm trở: "Dốc lên khúc khuỷu dốc thăm thẳm”. Câu thơ tạo nên cảm giác trúc trắc, chông chênh, vô cùng nguy hiểm, đe dọa tới tính mệnh con người. Câu thơ được thi sĩ sử dụng toàn thanh trắc lại càng tạo thêm hiệu ứng, tạo thêm chất nhạc cho bài thơ. Điệp từ “dốc” cùng với cách ngắt nhịp 4/3 làm cho phần nhấn của câu thơ rơi vài từ dốc giúp ta hình dung được độ dốc, đèo tiếp đèo, dốc tiếp dốc cứ thế lên cao rồi xuống thấp đang thử thách sự nhẫn nại, dũng cảm của những người lính đi qua đây. Những con dốc cao tới độ "Hẻo lánh cồn mây súng ngửi trời” làm cho độ nguy hiểm càng tăng lên. Giải pháp nhân hóa đã làm tăng hiệu quả diễn đạt cho câu thơ. Cách nói “súng ngửi trời” thể hiện vẻ đẹp hiên ngang của người lính Tây Tiến, họ là những chiến binh dũng cảm đang chiếm lĩnh tầm cao của thiên nhiên. Từ đó cho thấy vẻ đẹp của con người lúc này sánh ngang với tầm cao của vũ trụ. Chính vì nét hiên ngang đấy mà trước thiên nhiên dữ dội người lính Tây Tiến ko bị mờ đi mà vượt bậc lên đầy thách thức :

Nghìn thước lên cao, nghìn thước xuống

Hết lên cao lại xuống thấp, câu thơ tạo thành hai vế tiểu đối như bị bẻ đôi làm cho con dốc hiện lên với chiều cao, chiều sâu, rợn ngợp, chót vót. Câu thơ hoàn toàn ko nhắc tới con người nhưng ta vẫn thấy rất rõ bóng người mỏi mệt, bao quanh họ là những nguy hiểm đang đe dọa dình dập. Dẫu vậy mà những người lính đấy vẫn thầm lặng, kiên trì vượt qua để rồi vỡ òa trước cảnh thôn quê êm đềm phía trước :

Nhà người nào Pha Luông mưa xa khơi

Câu thơ được dệt lên bởi những thanh bằng như kéo dài thêm con đường hành quân của người lính nhưng lại tạo cảm giác êm ái nhẹ nhõm, ko còn "khúc khuỷu”, nguy hiểm lúc vượt đèo, vượt dốc. Thi sĩ Xuân diệu đã từng nhận xét về bài thơ Tây Tiến "Đọc Tây Tiến, người ta như ngậm nhạc trong mồm”. Quả thực ko sai, đọc sáu câu thơ trên ta thấy rất rõ nét tài năng của thi sĩ Quang quẻ Dũng ta vừa thấy được nét đẹp dữ dội, hùng vĩ của thiên nhiên vừa thấy được vẻ đẹp trữ tình, đầy chất lãng mạn qua ngòi bút miêu tả ấn tượng của ông. Qua những nét vẽ bức tranh thiên nhiên núi rừng Tây Bắc, thi sĩ đã thanh minh nỗi nhớ da diết của mình lúc liên tưởng về những hồi ức cũ, đó là nỗi nhớ luôn hiện lên trong tâm trí ông suốt một thời kì dài.

Hết nhớ về thiên nhiên, cảnh vật nơi rừng núi nguy hiểm, Quang quẻ Dũng lại nhớ về những đồng đội cũ đã cùng ông vượt qua bao gian khổ hành quân. Cũng từ đó hình ảnh người lính lại hiện lên với bao khó khăn, gian khổ, thiếu thốn :

Anh bạn dãi dầu ko bước nữa
Gục lên súng mũ quên mất đời
Chiều chiều oai linh thác gầm thét
Đêm đêm Mường Hịch cọp trêu người

Bốn câu thơ đã miêu tả rõ nét sự hi sinh giữa bao gian khổ, thiếu thốn của những người lính Tây Tiến. Hai tiếng “anh bạn” đựng lên như một tiếng nấc nghẹn ngào. Trong những gian khổ, những anh phải “dãi dầu”, với những người "ko bước nữa”, đã “gục lên súng mũ quên mất đời” vùi thân mình nơi rừng núi âm u…Cách nói giảm nói tránh của tác giả về sự hi sinh để nói về sự hi sinh của những người lính, phần nào giảm đi sự bi lụy mà thay vào đó là chất bi tráng, hào hùng. Dù với mất mát, đau thương thì họ vẫn dũng cảm, tiến về phía trước bởi ở đó là nền độc lập, tự do của nước nhà. Đọc những câu thơ trên của thi sĩ Quang quẻ Dũng ta lại liên tưởng tới cứ như lúc đọc mấy câu thơ trong “Thục đạo nan” của Lý Bạch:

“Thục đạo chi nan, nan ư thướng thanh thiên!”

(Đường xứ Thục khó đi, khó hơn cả lên trời xanh)

Tây Bắc đâu chỉ với rừng núi cheo leo, nguy hiểm mà còn biết bao thách thức của núi rừng với dòng vẻ hoang vu, bí hiểm : "Chiều chiều oai linh thác gầm thét / Đêm đêm Mường Hịch cọp trêu ngươi”. Giải pháp nhân hóa "cọp trêu ngươi- thác gầm thét” làm tăng thêm phần dữ dội, hoang vu, bí hiểm của núi rừng. Điệp từ "chiều chiều”, “đêm đêm” đã gợi ra một ko gian và thời kì về khuya với những nguy hiểm luôn dình dập người lính. Trên chặng đường hành quân từ Pha Luông về Mường Hịch, nguy hiểm lúc nào cũng dình dập họ nhưng ở những người lính đấy vẫn hiện lên vẻ lạc quan, hóm hỉnh, nhưng cũng rất gan dạ, kiên cường, sống hết mình vì lí tưởng cao đẹp.

Đoạn thơ kết thúc bằng hai câu thơ đầy xúc cảm thương nhớ, nỗi nhớ về những bản làng Tây Bắc thân yêu :

Nhớ ôi Tây Tiến cơm lên khói
Mai Châu mùa em thơm nếp xôi

Sự chuyển biến của tứ thơ còn thể hiện qua sự chuyển biến về hình ảnh. Vẫn là hình ảnh sương khói trong sáu câu thơ đầu nhưng giờ đây đã là "cơm lên khói”. Tất cả ấm lại, giờ đây sau chặng đường hành quân vất vả chỉ còn là ánh sáng, là ngọn lửa rét mướt nơi bản làng. Cụm từ “nhớ ôi” như chứa đựng tình cảm dạt dào cũng như tiếng lòng của những người lính Tây Tiến. Sau chặng đường hành quân vất vả, họ ngừng chân và quay quần cùng với niềm vui, hạnh phúc bên những nồi cơm còn thơm mùi gạo mới. Tình cảm quân dân gắn kết yêu thương nhau hiện lên một cách sắp gũi, chân thật qua ngòi bút của tác giả. “Mùa em” là một thông minh độc đáo về ngôn từ của thi sĩ Quang quẻ Dũng để chỉ vẻ đẹp của những cô thôn nữ Mai Châu xinh đẹp, đảm đang. Tất cả đã hòa quyện vào nhau để tạo nên nỗi nhớ bâng khuâng đọng lại trong lòng tác giả.

Mười bốn câu thơ trước tiên đã để lại một ấn tượng đẹp đẽ về thơ ca kháng chiến mà sự thành công của tác giả là sự kết hợp phối hợp giữa thiên hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn. Tuy nhiên, thi sĩ còn sử dụng thuần thục những giải pháp tu từ nhân hóa, điệp từ, phép đối cùng những động từ mạnh, từ láy tạo nên hiệu quả nghệ thuật cao…Tất cả đã tạo nên bức tranh thiên nhiên Tây Bắc qua nỗi nhớ của thi sĩ vừa dữ dội, hùng vĩ nhưng rất đỗi thơ mộng, từ đó hiện lên vẻ đẹp của những người lính Tây Tiến.

Tám câu thơ tiếp theo là nỗi nhớ về đêm liên hoan văn nghệ thấm tình quân dân và cảnh chia tay trên bến sông tĩnh lặng của những người lính. Ko còn là cảnh núi rừng hoang vu, hiểm trở nữa mà ở tám câu thơ này đều là những nét vẽ mềm mại, uyển chuyển, tinh tế dưới ngòi bút tài hoa của Quang quẻ Dũng :

Doanh trại bừng lên hội hoa chúc
Kìa em xiêm áo tự bao giờ
Khèn lên man điệu nàng e lệ
Nhạc về Viên Chăn xây hồn thơ

Trên con đường hành quân đầy gian khổ, những người lính Tây Tiến ngừng chân dựng trại và được sự tiếp đón nồng hậu, thân tình của người dân. Đối với Quang quẻ Dũng nói riêng và những người lính nói chung, ko khí vui tươi của đêm liên hoan văn nghệ đậm tình gắn kết quân nhân là kỉ niệm khó quên vô cùng. Hai từ “bừng lên” trong câu thơ như điểm thêm phần tưng bừng, náo nhiệt, rét mướt. Ở đây, thi sĩ đã với cách ví von đầy nghệ thuật trong hai từ “hoa chúc”. Hoa chúc trong Hán Việt với tức thị nến hoa chúc-biểu tượng cho hạnh phúc lứa đôi. Có nhẽ nhà nhà muốn gợi lên sự rét mướt, niềm vui trong lòng những đội viên trẻ. Trong thế cuộc đầy ắp sự lung linh chất thơ tương tự, nhưng những thi sĩ với thể chớp lấy nó như Quang quẻ Dũng lại ko nhiều.

Trong dòng tưng bừng của ko khí lễ hội đấy, hình ảnh những cô gái hiện lên thật lộng lẫy với những bộ ‘xiêm áo” nhiều màu sắc. Hai từ “kìa em” cùng nghi vấn tu từ “tự bao giờ” như nhấn mạnh sự ngạc nhiên và hào hứng trước vẻ đẹp của những cô sơn ca núi rừng. Đó là một vẻ đẹp tới ngỡ ngàng, vẻ đẹp e lệ của những cô gái nơi đây. Tiếng khèn, tiếng nhạc lại thi nhau hòa âm, tạo cho tâm hồn người lính thăng hoa. Mọi cảm giác mỏi mệt đều tan biến, thay vào đó là sự lạc quan, yêu đời, là động lực giúp họ tiếp tục đấu tranh vì lí tưởng bảo vệ quốc gia.

Miên man trong dòng hồi ức với nỗi nhớ về đoàn quân Tây Tiến, thi sĩ tiếp tục nhớ về những cảnh sắc đẹp đẽ, nên thơ nơi núi rừng Tây Bắc. Đó là khuông cảnh chia tay trên miền sông nước hoang vắng, tĩnh lặng, với đôi nét buồn thi vị :

Người đi Châu Mộc chiều sương đấy
Sở hữu thấy hồn lau nẻo bờ bến
Sở hữu nhớ dáng người trên độc mộc
Trôi dòng nước lũ hoa đu đưa

“Người đi’ là những người lính trẻ Tây Tiến, họ ra đi vào ko gian buổi chiều, xung quanh đều là sương khói. "Sương ở đây ko phải là “sương lấp” mà là ko gian núi rừng mờ trong sương. Hình ảnh "chiều sương đấy” làm hiện lên trong ta nhiều liên tưởng về một miền kí ức sâu thẳm, vừa thực vừa mộng. Sự xuất hiện của nghi vấn tu từ với những động từ “với thấy”, “với nhớ” như khắc sâu vào trong lòng người đọc cảm giác xao xuyến khó tả, nó như gợi hỏi tới những người đồng chí, đồng đội, hoặc cũng là hỏi chính thi sĩ với nhớ tới mảnh đất đã từng vào sinh ra tử này ko? Giải pháp nhân hóa “hồn lau” gợi cảm giác hoang vắng nhưng vẫn rất giàu chất thơ bởi cảnh vật nơi đây đều với hồn. Hồn lau với thể hiểu theo hai nghĩa, nghĩa thứ nhất là tâm trạng buổi chia tay nhuốm lên cả hoa lau, cảnh vật xung quanh, nghĩa thứ hai thế cuộc người lính gắn với hoa lau, nay xa rồi nên xao xuyến, bâng khuâng.

Khuông cảnh trữ tình đấy đã làm nền cho sự xuất hiện của con người "Sở hữu nhớ dáng người trên độc mộc”. Ở đây người đọc với thể liên tưởng tới những cô gái vùng cao duyên dáng hay những người dân với tình cảm gắn bó sắp gũi với những người lính trẻ. Câu thơ cuối khép lại khổ thơ là hình ảnh “hoa trôi đu đưa”như khắc sâu vào lòng người nỗi nhớ khôn nguôi.

Đoạn thơ thứ hai là một khúc nhạc đầy chất họa. Nhạc điệu đựng lên từ âm thanh tiếng khèn, cũng chính là tâm trạng của người lính. Hình ảnh thơ được tạo nên bởi những đường nét tài hoa, độc đáo mang chất trữ tình, lãng mạn của thi sĩ đã phần nào cho thấy tâm hồn đầy lạc quan, yêu đời của những người lính trẻ và ý thức gắn kết quân nhân bền chặt.

Kế bên tái tạo vẻ đẹp hùng vĩ của thiên nhiên và nỗi nhớ da diết của mình về cảnh vật, đồng đội thì ở bài thơ Tây Tiến, thi sĩ còn tập trung khắc họa hình tượng người lính đầy bi tráng, oai hùng. Nếu như với hình tượng người lính mang nét đẹp trung thực như trong thơ Chính Hữu hay Nguyên Hồng thì ở đây hình tượng người lính trong thơ Quang quẻ Dũng còn mang vẻ đẹp lãng mạn và bi tráng được thể hiện qua dáng vẻ, ý thức, lí tưởng và sự hi sinh. Và hình tượng đấy được thi sĩ tái tạo rõ nét qua khổ thơ thứ ba đầy hào hùng :

Tây Tiến đoàn binh ko mọc tóc
Quân xanh màu lá dữ oai hùm
Mắt trừng gửi mộng qua biên giới
Đêm mơ Hà Nội dáng kiều thơm
Tản mạn biên giới mồ viễn xứ
Chiến trường đi chẳng tiếc đời xanh
Áo bào thay chiếu anh về đất
Sông Mã gầm lên khúc độc hành

Hai câu thơ đã nhắc tới một hiện thực, đó là căn bệnh sốt rét hiểm nghèo mà người lính thường mắc phải. Thi sĩ Chính Hữu trong bài Đồng chí cũng nhắc tới căn bệnh này: “Anh với tôi biết từng cơn ớn lạnh-Sốt run người vầng trán ướt mồ hôi”. Quang quẻ Dũng trong bài thơ cũng ko che giấu những gian khổ, khó khăn, căn bệnh quái ác đó và sự hi sinh to lao của người lính tây tiến, nhưng hiện thực nghiệt ngã đấy lại được nhìn qua một tâm hồn lãng mạn. Những dòng đầu cạo trọc để thuận lợi cho việc đánh giáp lá cà, những dòng đầu bị rụng tóc, vẻ xanh xao vì đói khát, vì sốt rét của những người lính qua dòng nhìn của Quang quẻ Dũng lại trở nên uy phong, dữ dằn, lẫm liệt như những con hổ chốn rừng thiêng. Ta cũng từng bắt gặp những vấn đề của người lính trong thơ Tố Hữu:

"Giọt mồ hôi rơi
Trên má anh vàng nghệ”

Bởi xuất thân từ những học trò, sinh viên lại ra đi từ Hà Nội, chính vì vậy mà trong cuộc sống gian khổ những người đội viên trẻ đấy vẫn hiện lên những tâm hồn mang nhiều nét "mộng và mơ”. Họ đều là những chàng trai Hà Thành lạc quan, yêu đời nhưng vô cùng dũng cảm, luôn hướng về lí tưởng cao đẹp "lúc quốc gia cần, chúng tôi sẵn sàng đứng lên”. Hình ảnh “mắt trừng” gợi lên cho người đọc liên tưởng về đôi mắt mở to nhìn thẳng về phía quân thù của những người lính trẻ. Đôi mắt đấy gửi mộng qua biên giới, đôi mắt đấy thao thức nhớ về quê hương, nhớ về Hà Nội thơm mùi hoa sữa. Điều đó cho ta thấy rằng những người lính Tây Tiến ko chỉ biết cầm súng đi theo tiếng gọi của tổ quốc mà còn rất hào hoa, lãng mạn.

Hai câu thơ tiếp theo, tác giả đã nêu bật lên lí tưởng của những người lính "quyết tử cho tổ quốc quyết sinh”

Tản mạn biên giới mồ viễn xứ
Chiến trường đi chẳng tiếc đời xanh

Câu thơ đầu với cách ngắt nhịp 4/3 làm cho trọng tâm rơi vào chữ mồ, gợi nên ý niệm về dòng chết. Ngoài ra tác giả còn khéo léo sử dụng từ Hán Việt "biên giới”, “viễn xứ” ko chỉ gợi nên cảm giác cổ kính mà còn gợi cả ko gian xa xôi nơi biên giới hẻo lánh, nơi những đội viên trẻ làm nhiệm vụ. Thi sĩ nhìn thẳng vào sự thực khốc liệt của chiến tranh, miêu tả dòng chết một cách trung thực ko né tránh đúng như thi sĩ Trần Lê Văn từng nhận xét "Tây Tiến phảng phất nét đau buồn, nhưng đau buồn mà ko hề bi lụy”. Loại bi của câu trên được câu dưới nâng lên thành bi tráng bởi tư cách của người đã chết "Chiến trường đi chẳng tiếc đời xanh". Đời xanh tuổi xanh biết báo hiệu là hoa mộng nhưng họ vui vẻ hiến dâng cho tổ quốc. Họ đi vào dòng chết như đi vào một giấc ngủ nhẹ nhõm và thảnh thơi vô cùng. Bốn từ “chẳng tiếc đời xanh” đựng lên đầy hào khí đồng thời mang vẻ đẹp của lí tưởng "quyết tử cho tổ quốc quyết sinh” của người lính. Mỗi cuộc ra đi đều ko hứa ngày về, giống như lời một bài hát rất thịnh hành ngày đó:

“Đoàn vệ quốc quân một lần ra đi
Nào với sá chi đâu ngày trở về…”

Hai câu thơ cuối, thi sĩ đã viết về sự hi sinh bi tráng của người lính trên chiến trường

Áo bào thay chiếu anh về đất
Sông Mã gầm lên khúc độc hành

Cách nói “áo bào thay chiếu” là cách nói bi tráng hóa cho sự hi sinh quên mình của người lính. Nếu người tráng sĩ ngày xưa với hình ảnh "da ngựa bọc thây" đầy vinh quang quẻ thì người lính tây tiến với hình ảnh "áo bào thay chiếu" đấy sức mạnh ngợi ca. Thực tế, những người lính gục chết trên chiến trường nhiều lúc manh chiếu cũng ko với, huống chi là "áo bào". Nhưng thái độ trân trọng, yêu thương cùng cảm hứng lãng mạn đã tạo ra ở Quang quẻ Dũng một dòng nhìn của chủ nghĩa anh hùng cổ điển trước dòng chết của người lính. Trong cách nhìn đấy, dòng chết của người lính Tây tiến ko chìm trong dòng lạnh lẽo như trong thơ của Đặng Trần Côn: "Hồn tử sĩ gió ù ù thổi" mà được bao bọc trong một âm hưởng hùng tráng: "Sông Mã gầm lên khúc độc hành". Quang quẻ Dũng cũng từng tâm sự rằng "Sự thực lúc người lính ngã xuống ko với được mảnh vải liệm. Nói áo bào là theo cách nói của thơ xưa để yên ủi những người đã nằm xuống”. Con sông Mã lại hiện lên như một chứng nhân lịch sử, người bạn đường của người lính Tây Tiến, nhưng giờ đây nó như đang cảm thương, gầm lên khúc độc hành đưa tiễn những người lính về nơi an nghỉ cuối cùng.

Đoạn thơ cuối cũng như khép lại nỗi thương nhớ đồng đội của thi sĩ, tác gải cũng thể hiện tình cảm của mình về đoàn quân Tây Tiến, đồng đội trong những năm tháng gắn bó đấu tranh một cách đầu trân trọng. Đó là khúc vĩ thanh của nỗi nhớ. Hai câu thơ đầu đã thể hiện nỗi lòng của thi sĩ đối với đồng đội, những người còn sống và những người đã ngã xuống:

Tây tiến người đi ko hứa ước
Đường lên thăm thẳm một chia phôi

Những người lính cùng là những người tri thức nhưng trước lúc gia nhập đoàn binh Tây Tiến họ ko hề biết nhau. Họ đều là những người xa lạ, họ ko hứa nhau tòng quân đi giết thịt giặc, cũng chẳng hứa nhau đi lính là sẽ với ngày trở về. Đoàn quân Tây Tiến chính là nơi gắn kết họ lại thành một gia đình, thành những anh em gắn bó khăng khít. Quay trở về thực tiễn, Quang quẻ Dũng một mình đối mặt với nỗi thương nhớ đồng đối, đối mặt với những sự hi sinh của đồng đội mình nơi biên giới cửa ải. Qua cách nói "một chia phôi”, “ko hứa trước”, tác giả đã thể hiện sự thương mến, cảm phục và nỗi xót xa về những người vệ quốc quân ra đi ko trở về. Thi sĩ càng cảm thấy nhớ, càng cảm thấy yêu quý đơn vị cũ của mình.

Trước thực tế hiện tại, xuất phát từ tình đồng chí đồng đội, từ tình quân dân keo sơn, từ những kỉ niệm và nỗi nhớ thi sĩ Quang quẻ Dũng khẳng định tâm hồn của mình luôn gắn bó với Sầm Nứa:

Người nào lên Tây tiến mùa xuân đấy
Hồn về Sầm Nứa chẳng về xuôi.

“Người nào” là đại từ chỉ thi sĩ hay chỉ người lính Tây Tiến, nó ko được xác định. Có nhẽ thi sĩ cố tình nói như thế để thay mặt cho tất cả những người lính trong đoàn quân Tây Tiến dù còn sống hay đã chết đều trở về Sầm Nưa. Họ ko sinh ra ở mảnh đất biên giới hẻo lánh, gian truân đấy nhưng họ lại nguyện gắn bó tâm hồn mình với nó. Bởi nơi này chất chứa biết bao nhiêu kỉ niệm của Tây Tiến, cũng ở nơi đó biết bao nhiêu nấm mồ của những người anh hùng Tây Tiến “dãi dầu” thế cuộc mà nằm lại. Câu thơ với sự kết hợp linh hoạt những thanh bằng như một bản hòa âm đầy da diết về thế cuộc người lính, dù họ ngã xuống ở đâu thì vẫn sẽ với những người đồng đội tiếp tục thực hiện nhiệm vụ bảo vệ quốc gia. Câu thơ còn vang vọng âm hưởng của "Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc” …

Bằng việc sử dụng văn pháp sử thi kết hợp với thiên hướng lãng mạn, âm hưởng bi tráng, hào hùng bài thơ Tây Tiến đã xây dựng thành công hình tượng người lính vừa mang vẻ hào hùng nhưng đầy lạc quan, yêu đời. Họ là những người lính trẻ mang trong mình lí tưởng cao đẹp, quyết hi sinh thân mình bảo vệ tổ quốc. Bài thơ còn thể hiện tài hoa trong cách sử dụng những động từ mạnh, những từ láy mang tính biểu cảm cao và những giải pháp điệp từ, nhân hóa. Đọc bài thơ ta liền nhớ tới những câu thơ về người lính Tây Tiến được thi sĩ Giang Nam viết

Tây Tiến biên giới mờ lửa khói
Quân đi lớp lớp động cây rừng
Và bài thơ đấy con người đấy
Sống mãi muôn thuở với núi sông

Quả đúng như Nguyễn Đình Thi đã nhận xét "Quang quẻ Dũng đã đem tới tượng đài người lính Tây Tiến giữa nghìn non nghìn mây, nghìn cây Tây Bắc …”. Vừa thể hiện thành công bức tranh thiên nhiên Tây Bắc oai hùng, dữ dội, thi sĩ còn khắc họa lên hình tượng người lính đầy bi tráng, nhưng cũng rất đỗi lạc quan, yêu đời. Tây Tiến là đóa hoa thơ vào loại đẹp nhất của thơ ca những năm tháng kháng chiến chống thực dân Pháp, là một bài thơ vừa với trị giá về nội dung và nghệ thuật để lại cho người đọc nhiều suy tư về sự hi sinh quên mình của những con người dũng cảm, kiên cường đấy tới mãi muôn thuở sau.

Phân tích bài thơ Tây Tiến - Mẫu 3

“Thảo nguyên Châu Mộc nhớ ko?
Một thời lính trẻ tang bồng chưa xa.
Mỏ Mù, Tây Bắc, lau già…
Kỷ niệm xưa bỗng trắng nhòa sắc ban.”

(Nhớ Tây Bắc, Phạm Ngọc San)

Chẳng biết tự bao giờ, Tây Bắc trở thành miền thương nhớ trong trái tim biết bao người, đặc trưng là với những người lính đã từng vào sinh ra tử cùng xứ hoa ban. Tây Bắc đã trở thành “nàng thơ” của biết bao thi sĩ, và thế tất, ko thể ko nhắc tới thi phẩm “Tây Tiến” của thi sĩ Quang quẻ Dũng. Giữa dòng bộn bề của thị trường thơ hôm nay, lật trang sách cũ, gặp Tây Tiến của Quang quẻ Dũng, chợt xôn xao cõi lòng theo những vần thơ đượm màu kiêu bạc hào hoa: Sông Mã xa rồi Tây Tiến ơi…

Kế bên những bài thơ nổi tiếng một thời như Đồng chí của Chính Hữu, Nhớ của Hồng Nguyên…, Tây Tiến của Quang quẻ Dũng là một thi phẩm đặc sắc. Đoàn quân Tây Tiến là một đơn vị quân đội được thành lập năm 1947, với nhiệm vụ phối hợp với quân đội Lào chống quân đội của thực dân Pháp. Địa bàn hoạt động của lính Tây Tiến rất rộng, từ tỉnh Sơn La, Lai Châu, Hòa Bình, miền Tây Thanh Hóa, Sầm Nứa (Lào), trong những hoàn cảnh rất gian khổ, vô cùng thiếu thốn, bệnh sốt rét hoành hành dữ dội, nhưng họ sống rất lạc quan và đấu tranh dũng cảm. Đương đầu được một thời kì thì đoàn binh Tây Tiến trở về Hòa Bình tại trung đoàn 52, lúc đấy Quang quẻ Dũng là đại đội trưởng sau đó ông chuyển sang đơn vị khác. Trong nỗi nhớ đồng chí đồng đội tới cồn cào và da diết, tại làng Phù Lưu Chanh ông đã viết bài thơ Tây Tiến (1948).

Toàn bài thơ là một nỗi nhớ. Tác giả nhớ về cuộc sống gian khổ, nhớ về kỷ niệm những đêm liên hoan, về dòng âm u, hoang dại của rừng núi và in đậm nhất là nỗi nhớ của người lính Tây Tiến. Vượt trội trong tác phẩm là cảm hứng lãng mạn và bi tráng của từng câu thơ. Mở đầu tác phẩm là nỗi nhớ miên man trải dài.

“Sông Mã xa rồi Tây Tiến ơi!
Nhớ về rừng núi nhớ chơi vơi.”

Mở đầu bài thơ là một tiếng gọi làm nao lòng người. Nỗi thương nhớ, nỗi nhớ như nén chặt, bỗng trào dâng. Sông Mã ko chỉ là một địa danh mà nó còn là một “chứng nhân lịch sử” trong suốt chặng đường hành quân. Tây Tiến cũng ko chỉ là tên một đoàn quân mà nó đã trở thành một người bạn, một người tri kỉ lâu nay. “Sông Mã xa rồi Tây Tiến ơi” như chứa đựng cả một bầu trời thương nhớ với bao bâng khuâng hụt hẫng và nuối tiếc. Âm “ơi” như ngân vang ra từ vách đá của núi rừng Tây Bắc, ngân vang trải dài tới đâu mang theo tâm tư tình cảm của Quang quẻ Dũng lan ngấm thấm tràn tới đó. Từ “ơi” bắt vần với từ láy “chơi vơi” làm cho âm điệu câu thơ trở nên mênh mang, chơi vơi. Có nhẽ Quang quẻ Dũng đã học tập cách diễn đạt nỗi nhớ trong ca dao:

“Ra về nhớ bạn chơi vơi
Nhớ chiếu bạn trải
Nhớ chăn bạn nằm”

Có nhẽ nếu diễn tả “nhớ chơi vơi” là nỗi nhớ như những đợt sóng cồn cào, với vẻ ko đúng. Hai chữ “chơi vơi” ko để diễn tả sự dồn dập, thắm thiết, diết da. Vốn dĩ nó diễn tả những thứ như ko với điểm tựa, chông chênh, mênh mang. Và có nhẽ nỗi nhớ ở đây cũng vậy, đấy là thứ xúc cảm như lan tràn, mênh mang, ko điểm tựa. Nó như sự hẫng hụt, lại mang tới sự canh cánh, xôn xao trong tâm hồn. Nhớ tương tự, có nhẽ mới quay quắt, mới làm cho người ta nhói lòng.

Từ Phù Lưu Chanh ông nhớ dòng sông Mã, nhớ núi rừng miền Tây, nhớ đoàn binh Tây Tiến – một đơn vị lính đã hoạt động tại vùng rừng núi miền Tây Thanh Hóa, Hòa Bình, Sơn La – biên giới Việt Lào trong những năm đầu kháng chiến. Bao kỉ niệm đẹp một thời chinh chiến bỗng sống dậy. Những tên bản, tên mường của rừng xưa núi cũ yêu thương hiện về, bỗng trở nên sắp gũi thân thiết, làm xao xuyến hồn người đội viên:

“Sài Khao sương lấp đoàn quân mỏi.
Mường Lát hoa về trong đêm tương đối”

Sài Khao, Mường Lát là những địa danh, bản làng xa xôi hẻo lánh mà lính Tây Tiến đã hành quân qua hoặc đã với những phút giây ngơi nghỉ. Sài Khao là mảnh đất lắm sương nhiều khói, sương che lấp đường đi, sương phủ kín bóng người, sương như tấm áo choàng bảng lảng trùm lên con sông, ngọn suối, sườn đèo. Ta nghe đâu đây giữa núi rừng hiểm trở cheo leo với những tương đối thở mỏi mệt của những chàng trai đất Hà thành nhọc nhằn trên từng chặng đường hành quân. Vậy mà với trái tim nhạy cảm, tình yêu tha thiết với mảnh đất và con người Tây Bắc, họ như nghe từng tương đối thở nhịp đập thậm chí là dòng khe khẽ trở mình của cỏ cây hoa lá trên đất Mường Lát lúc màn đêm buông xuống.

Ngày nối ngày, đêm nối đêm, trải qua bao dãi dầu, “đoàn quân mỏi” giữa dòng biển sương mù của núi rừng miền Tây; “đoàn quân mỏi” tưởng như bị “lấp” đi, bị trĩu xuống trong mỏi mệt, gian truân, nhưng thật bất thần, bỗng xuất hiện “hoa về trong đêm tương đối”. Loại mỏi mệt, dòng gian khổ như đã tiêu tán. Sáu thanh bằng liên tục diễn tả dòng nhẹ nhõm, dòng lâng lâng trong tâm hồn người lính trẻ đi tới đích sau những chặng đường dài hành quân đầy thử thách: “Mường Lát hoa về trong đêm tương đối”.

Sở hữu thể nói Quang quẻ Dũng như một phóng viên lia ống kính để mở ra trước mắt người đọc một thước phim về núi rừng hiểm trở mà cheo leo:

“Dốc lên khúc khuỷu, dốc thăm thẳm,
Hẻo lánh cồn mây súng ngửi trời.
Nghìn thước lên cao nghìn thước xuống
Nhà người nào Pha Luông mưa xa khơi”

Những từ láy: “thăm thẳm”, “khúc khuỷu”, “hẻo lánh” được lựa chọn và sử dụng như những nét khắc, nét vẽ với trị giá tạo hình đặc sắc, làm hiện lên những dốc, những cồn mây mà thi sĩ và đồng đội phải vượt qua trong những tháng ngày: “áo vải chân ko đi lùng giặc đánh” (Hồng Nguyên). Cả câu thì với 5 chữ mang thanh trắc “Dốc lên khúc khuỷu dốc thăm thẳm” nhằm nhấn mạnh cuộc hành quân của đoàn quân Tây Tiến đi qua địa bàn đèo dốc quanh co, lên cao mãi, vô vùng khó khăn, khốc liệt.

Sở hữu câu thơ gồm Hai vế tiểu đối, bản lĩnh kiên cường của người đội viên Tây Tiến được đo bằng: “Nghìn thước lên cao // Nghìn thước xuống”. Núi tiếp núi, đèo nối đèo, hết lên cao, lại xuống thấp, đoàn quân đi trong mù sương, trong màn mưa rừng. Nhường nhịn như câu thơ với sự chuyển động, càng đẩy ra hai phía là núi cao ngất ngưởng lưng trời, vực sâu thăm thẳm khôn cùng để lại khoảng trống về một Tây Bắc dữ dội, kì bí như một ẩn số đối với con người.

Từ những đỉnh cao “nghìn thước”, những chiến binh dõi tầm mắt nhìn xa. Những bản mường, những nhà sàn thấp thoáng ẩn hiện. Câu thơ thất ngôn, toàn thanh bằng gợi tả xúc cảm tươi vui, lâng lâng thảnh thơi dâng lên trong tâm hồn người lính trẻ rất lạc quan yêu đời lúc dõi nhìn về xa qua màn mưa rừng: “Nhà người nào Pha Luông mưa xa khơi”. Cảnh vật bỗng trở nên nửa thực nửa ảo chập chờn như trong cõi mây, chất lãng mạn như phủ kín cảnh vật, đó là sản phẩm của một họa sĩ ẩn trong tâm hồn một thi sĩ.

“Súng ngửi trời” là một cách cảm nhận rất ngộ nghĩnh mang đậm chất lính. Một tẹo tếu táo của người lính giữa chốn đèo cao càng làm cho họ trở nên đẹp đẽ hơn, như minh chứng cho ý chí, sức mạnh phi thường và khát khao chinh phục. Thật đúng là:

“Đèo cao thì mặc đèo cao
Trèo lên tới đỉnh ta cao hơn đèo”

Tây Bắc được thi sĩ quan sát ở nhiều góc độ: ngước mắt nhìn lên là núi cao lưng trời, đưa mắt nhìn xuống là vực sâu tun hút, phóng xa tầm mắt trong làn sương ta với cảm giác những ngôi nhà trên đất Pha Luông đang bồng bềnh trôi giữa chốn xa khơi. Cảnh vật bỗng trở nên nửa thực nửa ảo chập chờn như trong cõi mây, chất lãng mạn như phủ kín cảnh vật, đó là sản phẩm của một họa sĩ ẩn trong tâm hồn một thi sĩ.

Sự trắc trở, nghiêm trọng của thiên nhiên còn được diễn tả một cách gân guốc:

“Chiều chiều oai linh thác gầm thét
Đêm đêm Mường Hịch cọp trêu người”

Cảnh hiểm trở cheo leo nhưng đâu với tĩnh lặng thanh bình… Với những từ “oai linh”, “gầm thét” thác nước như một sức mạnh thiêng liêng, đầy quyền uy, đầy đe dọa, và những con hổ đi lang thang hoành hành ngang dọc coi mình là chúa tể của núi rừng làm cho cảnh rừng núi thêm rùng rợn ghê sợ. “Chiều chiều” rồi “đêm đêm” thiên nhiên dữ dội “gầm thét” và những nghiêm trọng luôn rình rập như thể “trêu người”. Thiên nhiên hùng vĩ mà kì tráng, qua nét bút của Quang quẻ Dũng đã trở nên khắc nghiệt, khó khăn và đầy những những hiểm ngụy. Và vì chiến tranh, vì rừng thiêng nước độc cho nên rất nhiều đội viên, rất nhiều đồng đội đã phải bỏ mình nơi đó, bỏ lại tuổi xanh và những ước mơ dở dang:

"Anh bạn dãi dầu ko bước nữa
Gục bên súng mũ quên mất đời”

“Chẳng chú ý đời” chỉ là cách nói nhằm giảm nhẹ sự mất mát, tang thương lúc người lính lìa trần. Nhưng hình ảnh sử dụng rất đắt là hình ảnh “gục lên súng mũ”. Ta chợt nhớ tới dáng đứng của anh phóng thích quân về sau trong thơ Lê Anh Xuân:

“Anh ngã xuống trong lúc đang đứng bắn
Máu anh tuôn theo lửa đạn cầu vồng”

Dáng đứng của anh phóng thích quân mãi mãi đi vào lòng người dân trong kháng chiến chống Mĩ thì dáng ngã xuống gục xuống của anh lính cụ Hồ hẳn sẽ ko phai mờ trong tâm hồn của Quang quẻ Dũng, của đoàn quân Tây Tiến và của những người tham gia kháng chiến. “Gục lên súng mũ” cũng là cách nói nhẹ và cũng là cách nói của những người thanh niên trí thức lúc bấy giờ. Người lính ra đi nhưng đồng đội anh lại tiếp bước.

Sự trầm lắng của câu thơ như một nốt trầm lặng thành kính, thiêng liêng trong một bản nhạc hào hùng vừa qua. Ở đó, những người lính thật đáng quý biết bao. Họ đã hi sinh cả tuổi xanh – điều tốt đẹp nhất của thế cuộc – để giữ giàng cho hòa bình hôm nay. Nói về dòng chết mà lời thơ ko bi lụy. Đó cũng là một nét trong phong cách biểu hiện của thi sĩ Quang quẻ Dũng. Những ngày đấu tranh bảo vệ biên giới, để giúp bạn giữa núi rừng Tây Bắc thật lắm gian truân nặng nhọc. Những gian truân nặng nhọc còn hằn sâu trong trí tưởng. Quang quẻ Dũng ko phô trương tính cách anh kiêu hùng cảm, cũng ko nói tới cảnh bách chiến bách thắng. Nhưng sống và đấu tranh trong một địa bàn hiểm trở dữ dội, hoang dại đã là anh hùng rồi.

Đang nói tới dòng rùng rợn bí hiểm của rừng già, thi sĩ bỗng nhớ lại một kỉ niệm rét mướt tình quân dân:

Nhớ ôi Tây Tiến cơm lên khói
Mai Châu mùa em thơm nếp xôi”

Trong gian khổ thiếu thốn người ta càng nâng niu, càng quý trọng tình nghĩa. Hình ảnh những nồi cơm lên khói, những mùa màng thơm nếp xôi và đặc trưng là “em” biểu tượng cho người dân Tây Bắc hiện về trong xúc cảm thi sĩ vừa tự nhiên vừa tinh tế. Sự xuất hiện của những hình ảnh này làm cho cho đoạn kết của khổ thơ với sức bay bổng. Đoạn thơ ấm lại trong tình quân dân mặn nồng. Hai câu cuối gieo vào tâm hồn độc giả một xúc cảm ấm nóng. Loại ấm nóng của tình người. Đây chính là chất lãng mạn bay bổng của đoạn thơ và nó như một nét vẽ tươi sáng của bức tranh.

Đoạn thơ là sự phối kết hợp phối hợp giữa hai văn pháp hiện thực và lãng mạn. Cả đoạn thơ như một bức tranh thủy mặc cổ điển được phác thảo theo lối tạo hình phương đông. Quang quẻ Dũng là một hoạ sĩ. Ông với tài chấm phá trong việc phác thảo cảnh vật. Quang quẻ Dũng đã xây một đài kỉ niệm trong thơ cho thiên nhiên Tây Bắc và người lính Tây Tiến.

Ở đoạn hai, thiên nhiên và con người Tây Bắc lại được mở ra với một vẻ đẹp mới, khác với đoạn đầu. Anh hùng trong đấu tranh nhưng người lính Tây Tiến cũng say mê, lãng mạn trong đêm hội:

“Doanh trại bừng lên hội hoa chúc
Kìa em xiêm áo tự bao giờ
Khèn lên man điệu nàng e lệ
Nhạc về Viên Chăn xây hồn thơ”

Đây là kỉ niệm đẹp về tình dân quân trong đêm liên hoan và cảnh sông nước miền Tây thơ mộng. Chữ “bừng” là một nét vẽ với thần. “Bừng” là sáng bừng lên, cháy rực lên từ những ngọn đuốc trong đêm “hội hoa chúc”. “Hội hoa chúc” là cảnh thực. Đêm liên hoan văn nghệ diễn ra dưới những cánh rừng, người tới dự đều cầm trên tay ngọn đuốc, gió thổi làm những ngọn đuốc lung linh phát ra những tia lửa. Cảnh tượng này trong đêm quả tình nhìn như hoa đuốc. Cảm nhận của Quang quẻ Dũng vừa tinh tế vừa lãng mạn, câu thơ gợi sức liên tưởng, tưởng tượng cho người đọc. Trên dòng nền ko gian đấy “em” xuất hiện.

“Kìa em xiêm áo tự bao giờ”

“Kìa em” là lời chào đón đầy ngạc nhiên, sung sướng tới ngỡ ngàng. Lời chào đón mang tính phát hiện. Em lạ mà quen, quen mà lạ. Quang quẻ Dũng phát hiện ra vẻ đẹp rực rỡ của cô gái bằng cả niềm yêu, niềm say tới cảm phục. Chính y phục truyền thống đượm đà bản sắc văn hóa của những thiếu nữ Tây Bắc càng tôn vinh lên vẻ đẹp của họ. Em trở thành hạt nhân của bức tranh với vẻ đẹp xứ lạ phương xa. Câu thơ thứ ba xuất hiện, tức tốc khổ thơ như tràn đầy âm nhạc.

“Khèn lên man điệu nàng e lệ”

Từ “man điệu” mà Quang quẻ Dũng sử dụng ở đây cũng rất tài hoa. Người đọc như được chứng kiến những vũ khúc hoang vu của văn hóa Âu Lạc. Vũ khúc đấy hòa với vũ điệu của Em duyên dáng, e lệ, tình tứ. Chính trong ko khí của âm nhạc, vũ điệu đấy đã chắp cánh cho tâm hồn những người lính Tây Tiến thực sự ngây ngất trước người và cảnh.

Tây Bắc mênh mang, huyền ảo hiện lên trong bốn câu thơ tiếp:

“Người đi Châu Mộc chiều sương đấy
Sở hữu thấy hồn lau nẻo bờ bến
Sở hữu nhớ dáng người trên độc mộc
Trôi dòng nước lũ hoa đu đưa”

Một ko gian bảng lảng khói sương như trong cõi mộng cứ thế hiện ra. Loại thực của khí trời Tây Bắc, dòng mộng của ko khí bảng lảng sương khói hiện lên như một miền cổ tích. Ta nhớ rằng Quang quẻ Dũng là một họa sĩ bởi vậy đoạn thơ đậm màu sắc hội họa. Nét bút phác thảo của Quang quẻ Dũng thật là tài hoa. Chỉ một vài nét chấm phá vậy mà dòng hồn của cảnh vật và con người hiện lên thật sinh động đầy sức cuốn hút.

Cách sử dụng từ ngữ “ hồn lao, dáng người, hoa đu đưa” với sự cùng hưởng hô ứng với nhau, sao lại là “ hồn lao” mà ko phải là bờ lao. Bởi bờ lao thì sẽ rất cụ thể mà ở đây là cảm nhận. Cách đặt nghi vấn thật đặc sắc “ Sở hữu thấy hồn lau nẻo bờ bến, Sở hữu nhớ dáng người trên độc mộc”. Hình ảnh khỏe khoắn trẻ trung và đầy sức sống, “ hoa đu đưa” gợi lên sự đa tình như để làm nũng như là đang quyến rũ những người trên đồi độc mộc, vẻ đẹp tinh tế tài hoa trong cách diễn đạt của tác giả. Cảnh vật như thiêng liêng, tưởng như đang lạc vào toàn cầu cõi mây. Người nào nói rằng Tây Bắc là xứ rừng thiêng nước độc, xin hãy một lần để cho tâm hồn mình lắng lại để chất thơ Tây Bắc ngấm vào hồn.

Đoạn thơ bộc lộ chất tài hoa, chất lãng mạn của Quang quẻ Dũng tới tuyệt vời. Cảm ơn thi sĩ đã cho ta một chuyến hành trình về với Tây Bắc thơ mộng để khám phá Tây Bắc và yêu Tây Bắc.

Quang quẻ Dũng đã dựng bức tượng đài về người lính vô danh trong khổ thơ thứ ba của bài thơ Tây Tiến. Ta với thể xem khổ thơ thứ ba này là những nét bút cuối cùng hoàn thiện bức t­ượng đài về chân dung người lính Tây Tiến hào hùng, hào hoa. Chân dung người lính hiện lên ở khổ thơ thứ ba với sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa vẻ đẹp tâm hồn, lí tưởng đấu tranh và phẩm chất hi sinh kiêu dũng. Sở hữu thể nói cả bài thơ là một tượng đài đầy màu sắc bi tráng về một đoàn quân trên một nền cảnh khác thường.

“Tây Tiến đoàn binh ko mọc tóc
Quân xanh màu lá dữ oai hùm.
Mắt trừng gửi mộng qua biên giới
Đêm mơ Hà Nội dáng kiều thơm”

Làn da xanh mái tóc ko mọc do bệnh sốt rét rừng. Số người chết vì sốt rét nhiều hơn chết vì chiến trường, do điều kiện thiếu thốn khó khăn thiếu nước. Chiến tranh đi liền với nước mắt và đau thương, cũng như bao nhiêu người đội viên khác người lính Tây Tiến phải chịu bao nhiêu khó khăn Tuy vậy họ vẫn hiên ngang ngang tàn bi nhưng ko lụy, họ luôn ở tư thế chủ động sẵn sàng là “ ko mọc tóc” chứ ko phải là rụng tóc. Khẩu khí khinh thường gian khổ, họ ốm nhưng ko yếu. “Mắt trừng gửi mộng qua biên giới, đêm mơ Hà Nội dáng kiều thơm”. Đây là đặc trưng riêng là mộng và mơ” của những chàng lính Hà Nội. Ý chí quyết tâm “Mắt trừng” giết thịt giặc lập công, mơ giấc mơ thắng trận trở về gặp những dáng kiều thơm, nhưng bóng vía duyên xinh. Hẳn họ ko phải là những người lính khô khan rắn rỏi à còn rất lãng mạn.

“Tản mạn biên giới mồ viễn xứ
Chiến trường đi chẳng tiếc đời xanh
Áo bào thay chiếu anh về đất
Sông Mã gầm lên khúc độc hành”

Những nấm mồ là với thật, ý thức tự nguyện xả thân cho Tổ quốc cũng là với thật. Đó là hào khí của một thời đại “Quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh”.

Chính ý thức lãng mạn đã là một điểm tựa giúp thi sĩ nói lên một vấn đề mà nhiều người lúc đó né tránh. Đã là chiến tranh thì phải với mất mát, hi sinh. Vấn đề là ko rơi vào bi quan, là nhìn ra từ sự mất mát tầm vóc cao đẹp của sự hi sinh. Thi sĩ đã tiêu dùng những câu thơ sóng đôi, câu sau giảng nghĩa, lí giải cho câu trước. Những nấm mồ là với thật, ý thức tự nguyện xả thân cho Tổ quốc cũng là với thật. Đó là hào khí của một thời đại “Quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh”.

Loại chết nơi chiến trường thật đơn sơ, giản dị. Anh nằm xuống ko với cả màn chiếu bọc thây. Anh về lại đất mẹ như dòng chết của anh đã được dòng sông Mã oai hùng cúi chào vĩnh biệt bằng những tiếng gầm đớn đau, uất hận. Tiếng gầm của dòng sông Mã đấy sẽ còn mãi mãi tới muôn thuở.

“Tây Tiến người đi ko hứa ước
Đường lên thăm thẳm một chia phôi
Người nào lên Tây Tiến mùa xuân đấy
Hồn về Sầm Nứa chẳng về xuôi"

Bài thơ khép lại bằng bốn câu thơ như lời thề gắn bó với Tây Tiến. Ý thức thắm đượm tư tưởng và tình cảm cảm của người lính Tây Tiến, ý thức sẵn sàng hi sinh cống hiến. Tình cảm gắn bó máu thịt của tác giả đối với binh đoàn Tây Tiến, đại từ phiếm chỉ “người nào” với thể là Quang quẻ Dũng với thể là thành viên của binh đoàn Tây Tiến, hoặc là bất cứ người nào đã từng gắn bó với Tây Tiến với mảnh đất Tây Bắc. Sự đấu tranh vì lý tưởng cao cả ý thức Tây Tiến thì văng mạng.

Từ sự kết hợp một cách phối hợp giữa dòng nhìn hiện thực với cảm hứng lãng mạn, Quang quẻ Dũng đã dựng lên bức chân dung, một bức tượng đài người lính cách mệnh vừa trung thực vừa với sức khái quát, tiêu biểu cho vẻ đẹp sức mạnh dân tộc ta trong thời đại mới, thời đại cả dân tộc đứng lên làm cuộc kháng chiến vệ quốc thần kỳ chống thực dân Pháp. Đó là bức tượng đài được kết tinh từ âm hưởng bi tráng của cuộc kháng chiến đấy. Đó là bức tượng đài được khắc tạc bằng cả tình yêu của Quang quẻ Dũng đối với những người đồng đội, đối với quốc gia của mình.

Tây Tiến là một tượng đài thi ca qua nhiều thế hệ. Nhưng trên hết và trước hết Tây Tiến là lịch sử. Lịch sử của một đoàn quân. Lịch sử của một trận chiến tranh. Lịch sử của một dân tộc. Và lịch sử của một con người, một thi sĩ. Tây Tiến trở thành lịch sử của tâm hồn, của văn hóa, của ý thức một nòi giống. Nó đã biến đoàn quân thành bất tử.

Phân tích bài Tây Tiến - Mẫu 4

Thiên nhiên núi rừng Tây Bắc thơ mộng trữ tình là thế nhưng ẩn sau đó là vẻ hoang vu với đầy những nghiêm trọng đang rình rập. Trước cảnh hùng vĩ của sông núi, hình tượng người lính Tây Tiến của Quang quẻ Dũng hiện lên như một tượng đài văng mạng, mang vẻ đẹp vừa hùng tráng vừa tài hoa lãng tử của những người con Hà thành. Bài thơ Tây Tiến đã tái tạo trung thực lại sự thảm khốc của chiến tranh, những gian lao vất vả mà người lính phải trải qua trên chặng đường kháng chiến. Thế nhưng chưa bao giờ họ lùi bước trước khó khăn thử thách, những người lính vĩ đại đấy vẫn sống lạc quan yêu đời và đấu tranh kiêu dũng kiên cường.

Quang quẻ Dũng (1921 – 1988) tên thật là Bùi Đình Diệm, quê gốc ở Hà Tây (nay là Hà Nội). Ông là người nghệ sĩ đa tài vừa viết văn, làm thư lại biết cả vẽ tranh, soạn nhạc. Thế nhưng nhắc tới Quang quẻ Dũng trước hết phải một thi sĩ tài hoa, giọng thơ ông vừa hồn nhiên, tinh tế lại ko kém phần lãng mạn hào hoa, đặc trưng là lúc ông viết về người lính Sơn Tây của mình. Những sáng tác chính của ông gồm với: Mây đầu ô (1986), Thơ văn Quang quẻ Dũng (1988). Năm 1948, Quang quẻ Dũng chuyển sang đơn vị khác, tại Phù Lưu Chanh ông đã viết nên bài thơ Nhớ Tây Tiến sau đổi tên thành Tây Tiến và được in trong tập thơ Mây đầu ô.

Mở đầu bài thơ tác giả đã tái tạo lại khuông cảnh thiên nhiên miền Tây hùng vĩ, hoang vu mà mĩ lệ cùng với cuộc hành quân gian khổ của binh đoàn Tây Tiến. Những người lính trẻ chẳng ngại nghiêm trọng họ cứ tiến về phía trước với ý thức hồn nhiên, lạc quan của tuổi xanh :

“Sông Mã xa rồi Tây Tiến ơi!
Nhớ về rừng núi, nhớ chơi vơi
Sài Khao sương lấp đoàn quân mỏi
Mường Lát hoa về trong đêm tương đối
Dốc lên khúc khuỷu dốc thăm thẳm
Hẻo lánh cồn mây, súng ngửi trời
Nghìn thước lên cao, nghìn thước xuống
Nhà người nào Pha Luông mưa xa khơi
Anh bạn dãi dầu ko bước nữa
Gục lên súng mũ quên mất đời!
Chiều chiều oai linh thác gầm thét
Đêm đêm Mường Hịch cọp trêu người
Nhớ ôi Tây Tiến cơm lên khói
Mai Châu mùa em thơm nếp xôi ”

Article post on: nongdanmo.com

Xúc cảm chủ đạo xuyên suốt tác phẩm đó là nỗi nhớ da diết của tác giả lúc nghĩ về những kỷ niệm xưa, tại đơn vị cũ của mình. “Sông Mã xa rồi Tây Tiến ơi” câu thơ đựng lên như tiếng lòng thi sĩ, tiếng gọi tha thiết đầy tiếc nuối và chứa đựng đầy những hoài niệm trong quá khứ huy hoàng. Thi sĩ nhớ Tây Tiến bằng nỗi nhớ “chơi vơi” thật da diết, mênh mông và sâu nặng. Nỗi nhớ luôn túc trực, bao trùm lên cả ko gian và trái tim người lính.

Bức tranh thiên nhiên hiện lên thật sống động với những địa danh “sông Mã”, “Sài Khao”, “Mường Lát”, “Pha Luông”, “Mường Hịch”, “ Mai Châu” đây là những địa danh gắn bó với binh đoàn, là địa bàn hành quân của những người lính Tây Tiến. Một vùng đất xa xôi, hiểm trở nhiều lần tưởng tuồng như làm lu mờ ý chí đấu tranh của người lính cụ Hồ, “sương lấp đoàn quân mỏi” địa hình núi cao cùng với những lớp sương dày đặc phủ kín lối đi, đoàn quân đang mỏi mệt giờ đây lại phải đối diện với dòng lạnh cắt da của Tây Bắc. Địa hình núi non hiểm trở “dốc lên khúc khuỷu, dốc thăm thẳm” đoạn đường đi cũng chẳng bằng phẳng tiện lợi, với đoạn lên cao khấp khểnh khúc khuỷu, với lúc lại “thăm thẳm” như vực sâu chỉ cần một phút lơ đãng người lính với thể thiệt mạng ngay tức khắc. Sương dày che lấp tầm nhìn, đường đi nhỏ quanh co lại thêm sự trơn trượt của mặt đất, đoàn quân vẫn đi trong gian khổ từng hạt mưa phùn rơi xuống phảng phất dòng lạnh buốt. Quang quẻ Dũng vận dụng nghệ thuật đối lập một cách tài tình để miêu tả sự dữ dội của núi rừng Tây Bắc “Nghìn thước lên cao, nghìn thước xuống” những câu thơ sinh động đầy thông minh gợi ra trước mắt người đọc khuông cảnh cảnh thiên nhiên hùng vĩ, hoang vắng, bí hiểm với đầy rẫy những nghiêm trọng “oai linh thác gầm thét”, đêm đêm “cọp trêu người”.

Quả là một nơi “rừng thiêng nước độc” thế nhưng những vấn đề đấy cũng không thể nào cản bước chân người lính, họ vẫn đi với sự kiêu dũng kiên cường và trong đôi mắt người lính thì miền Tây Bắc lại là một vùng đất thơ mộng trữ tình và chứa chan tình người. Những hình ảnh “hoa về trong đêm tương đối”, “mưa xa khơi” thật huyền ảo tạo xúc cảm thư thái, nhẹ nhõm cho người đọc. Người dân miền Tây hiện lên thật giản dị, tình nghĩa, họ gắn bó với cách mệnh, yêu thương chở che cho những người lính Tây Tiến.

Quang quẻ Dũng miêu tả thiên nhiên núi rừng rộng to mênh mông, hiểm trở như thế chính là để làm vượt bậc lên hình tượng người lính trên chặng đường hành quân gian khổ, hy sinh của họ. Đoàn quân đã đi ròng rã rã nhiều ngày liền họ thật sự đã kiệt sức, lúc này đây “đoàn quân mỏi” cần được ngơi nghỉ để lấy lại sức lực, ý thức bước tiếp. Hình ảnh “anh bạn dãi dầu ko bước nữa” là cách nói giảm, nói tránh của Quang quẻ Dũng, với những người lính đã hy sinh nơi chiến trường không thể nào bước tiếp cùng với đồng đội. Tác giả nhắc tới dòng chết một cách gián tiếp để tránh gây nỗi đau quá sâu sắc, làm giảm đi ý chí đấu tranh của đoàn quân. Những người lính thật đáng khâm phục họ sẵn sàng hy sinh quên mình cho Tổ quốc, họ trẻ trung ngang tàn và rất yêu đời “gục lên súng mũ quên mất đời”. Loại chết nhẹ tựa lông hồng không thể làm người lính run sợ, tâm hồn họ vẫn bay bổng tinh nghịch xen lẫn sự lãng mạn tài hoa.

Những khổ thơ tiếp theo tác giả gợi nhớ về những kỷ niệm đẹp, sâu nặng của tình quân và dân trong những đêm liên hoan tưng bừng náo nhiệt:

“Doanh trại bừng lên hội hoa chúc
Kìa em xiêm áo tự bao giờ
Khèn lên man điệu nàng e lệ
Nhạc về Viên Chăn xây hồn thơ
Người đi Châu Mộc chiều sương đấy
Sở hữu thấy hồn lau nẻo bờ bến
Sở hữu nhớ dáng người trên độc mộc
Trôi dòng nước lũ hoa đu đưa”

Binh đoàn Tây Tiến gắn bó với chiến trường suốt nhiều năm trời, với biết bao kỷ niệm hằn sâu trong tâm hồn mỗi con người. Sau những ngày đấu tranh vất vả, gian lao “Doanh trại bừng lên hội hoa chúc” những chàng trai cô gái nắm tay nhảy điệu nhạc “e lệ” của dân tộc thiểu số vùng cao. Vẻ đẹp của con người nơi đây thật lung linh, bí hiểm với chút hoang dại làm say đắm tâm hồn biết bao người lính trẻ hào hoa, lãng tử nơi Hà thành. Cùng với đó là cảnh sông nước Tây Bắc một chiều sương thật lãng mạn nhưng phảng phất nét buồn, như nỗi khắc khoải lo lắng của thi sĩ trước vận mệnh của dân tộc, trước tình hình chiến sự đang tới hồi cam go quyết liệt.

Đoàn binh tiếp tục cuộc hành quân đấu tranh, những người lính được tác giả khắc họa như những tượng đài hiên ngang văng mạng, chân dung họ hiện lên với vẻ đẹp vừa bi tráng lại rất tài hoa, lãng mạn :

“Tây Tiến đoàn binh ko mọc tóc
Quân xanh màu lá dữ oai hùm
Mắt trừng gửi mộng qua biên giới
Đêm mơ Hà Nội dáng kiều thơm

Tản mạn biên giới mồ viễn xứ
Chiến trường đi chẳng tiếc đời xanh
Áo bào thay chiếu, anh về đất
Sông Mã gầm lên khúc độc hành”

Chất bi tráng lẫm liệt được thể hiện với khí thế ngút trời “Tây Tiến đoàn binh ko mọc tóc” đây là một hình ảnh dữ dội và hết sức mạnh mẽ của người lính, dù ở trong rừng sâu đối diện với căn bệnh sốt rét hoành hành, da với xanh nhợt đi vì bệnh tật thì chưa bao giờ họ thôi quyết tâm, kiên cường đấu tranh. Người lính khoác trên mình bộ quân phục màu xanh lá mang theo bao ước mơ, kỳ vọng vào một tương lai tươi sáng, một quốc gia ko còn bóng quân thù. “Mắt trừng”, “dữ oai hùm” thể hiện khí thế ngang tàn, mạnh mẽ làm cho cho quân thù phải khiếp sợ. Thế nhưng đau xót thay, người lính Tây Tiến cũng với lúc thiệt mạng nơi chiến trường “tản mạn biên giới mồ viễn xứ”, những nấm mồ vô danh nơi biên giới họ nằm xuống lúc tuổi đời còn quá trẻ, bỏ lại cả tương lai, bỏ lại cả mẹ già đang trông ngóng nơi quê hương yêu dấu. Người lính thật đáng trân trọng, họ hy sinh cho Tổ quốc mà chẳng một phút nao núng sợ hãi “chẳng tiếc đời xanh”. Sự ra đi của họ làm cho cho trời đất phải tiếc thương đưa tiễn, dòng sông Mã lại xuất hiện cuối bài như tấm lòng trân trọng của thi sĩ muốn gửi gắm tiễn đưa người lính ở những phút giây cuối đời, những người lính vô danh đấy đã vĩnh viễn nằm lại nơi chiến trường khốc liệt.

Chân dung người lính còn được tác giả miêu tả qua vẻ hào hoa, lãng tử. Họ đều là những chàng trai thành xã vì nghiệp to mà rời bỏ nơi nơi phồn hoa thành phố. Những chàng đấy đang còn tuổi xanh rộn rực với những mộng tưởng, khát khao yêu đương “gửi mộng qua biên giới”, họ mơ về những cô gái Hà Nội xinh đẹp, dịu dàng như nàng Kiều. Tất cả tạo nên một hình ảnh người lính trẻ trung, yêu đời với những khát khao hạnh phúc mãnh liệt của tuổi xanh.

Đoạn thơ cuối vang lên mạnh mẽ, quyết liệt như lời khẳng định quyết tâm của đoàn binh, đó cũng là lời thề trung thành với tổ quốc sẵn sàng hy sinh vì độc lập dân tộc :

Tây Tiến người đi ko hứa ước
Đường lên thăm thẳm một chia phôi
Người nào lên Tây Tiến mùa xuân đấy
Hồn về Sầm Nứa chẳng về xuôi.”

Người lính Tây Tiến kiên cường, tự tín thể hiện một ý thức đấu tranh đầy nhiệt huyết “người đi ko hứa ước”, họ ra đi chẳng hứa ngày trở lại, đi với khí thế sẵn sàng hy sinh để bảo vệ cho tổ quốc, cho độc lập dân tộc. Dù biết chặng đường với “thăm thẳm” chia phôi thế nhưng người lính đã thề với quốc gia một lời thề sắc son “Hồn về Sầm Nứa chẳng về xuôi”. Tâm hồn người lính nhường nhịn như đã vượt qua những ước mơ tư nhân tầm thường, giờ đây họ mang trên vai mình trọng trách sứ mệnh vô cùng to to: Sẵn sàng đấu tranh, sẵn sàng hy sinh cho độc lập dân tộc.

Tây Tiến là bài thơ đặc sắc nhất góp phần đưa tên tuổi Quang quẻ Dũng lên một tầm cao mới của nghệ thuật. Với ngòi bút tài hoa, lãng mạn của mình Quang quẻ Dũng đã xây dựng thành công hình tượng người lính vừa bi tráng vừa tài hoa, hai chất thơ đấy ko thể tách rời mà hoà quyện vào nhau tạo nên sức quyến rũ cho tác phẩm. Hình tượng thiên nhiên hùng vĩ, tráng lệ được xây dựng làm nền góp phần tô đậm vẻ đẹp của người lính Tây Tiến lạc quan, yêu đời.

Phân tích bài thơ Tây Tiến - Mẫu 5

Quang quẻ Dũng là một thi sĩ với tâm hồn hào hoa, lãng mạn. Thơ của ông thường viết về thời kỳ kháng chiến với sự kết hợp giữa vẻ đẹp thiên nhiên và vẻ đẹp con người, đặc trưng là vẻ đẹp của người lính. Bài thơ Tây Tiến chính là một trong những tác phẩm xuất sắc nhất của ông.

Tây Tiến sáng tác năm 1948 gợi cảm hứng từ nỗi nhớ về thiên nhiên và người chiến binh Tây Tiến. Gợi tả về những vẻ đẹp đấy, ngòi bút Quang quẻ Dũng đã thể hiện rất xuất sắc với sự chứa chan về xúc cảm.

"Sông Mã xa rồi Tây Tiến ơi!
Nhớ về rừng núi nhớ chơi vơi
Sài Khao sương lấp đoàn quân mỏi,
Mường Lát hoa về trong đêm tương đối"

Hai câu thơ đầu gợi lên toàn bộ xúc cảm về nỗi nhớ và hoài niệm của tác phẩm. Câu thơ thứ nhất sử dụng nhịp 2/2/3 là tiếng gọi thân yêu với xúc cảm nhớ nhung dâng trào . Quang quẻ Dũng gọi tên sông Mã vì sông Mã chính là địa danh gắn với chặng đường hành quân và chứng kiến bao kỷ niệm vui buồn. Câu thơ thứ hai là nỗi nhớ chơi vơi ko thể định hình được cứ mãi luẩn quẩn trong tâm trí thi sĩ và vẽ về điều gì đó xa xôi, mất mát, hụt hẫng. Sài Khao, Sương Lát là những địa danh rất nổi tiếng ở Tây Bắc được tác giả sử dụng để gợi lên nỗi nhớ chơi vơi của mình. “Mường Lát hoa về trong đêm tương đối” là câu thơ với toàn thanh bằng độc đáo tái tạo hình ảnh hoa hiện ra mờ mờ trong sương.

"Dốc lên khúc khuỷu dốc thăm thẳm,
Hẻo lánh cồn mây, súng ngửi trời.
Nghìn thước lên cao, nghìn thước xuống,
Nhà người nào Pha Luông mưa xa khơi"

Bức tranh thiên nhiên hiện ra với vẻ đẹp hùng vĩ , hiểm trở với những khu vực đồi núi cao, vực thẳm: “Khúc khuỷu”, “thăm thẳm”, “hẻo lánh”, “súng ngửi trời” cùng với âm thanh rùng rợn làm cho cho sự dữ dội đấy được tăng lên hàng nghìn lần. Tuy nhiên, thiên nhiên nơi đây cũng rất êm dịu, huyền ảo “nhà người nào Pha Luông mưa xa khơi”, người lính được hòa mình vào cuộc sống gia đình, quây quần bên bếp lửa chiều tối. Đoạn thơ tiếp theo vẻ nên hình ảnh người lính kiêu dũng, hào hoa và cũng rất đỗi lãng mạn:

"Anh bạn dãi dầu ko bước nữa,
Gục lên súng mũ quên mất đời!
Chiều chiều oai linh thác gầm thét,
Đêm đêm Mường Hịch cọp trêu người.
Nhớ ôi Tây Tiến cơm lên khói,
Mai Châu mùa em thơm nếp xôi"

Người lính phải đối mặt với biết bao khó khăn, thử thách, hi sinh. Dù can trường trong gian khổ nhưng trên con đường hành quân ko ít người phải hy sinh nơi núi cao, vực thẳm. Họ hi sinh trong tư thế hiên ngang, vẫn cầm chắc súng trên tay: “Anh bạn dãi dầu ko bước nữa, gục lên súng mũ quên mất đời!” Vẻ hoang dại của núi rừng tây bắc luôn là nghiêm trọng của biết bao con người: “đêm đêm Mường Hịch cọp trêu người”. Tuy nhiên người lính vẫn mang trong mình một tâm hồn hào hoa, lãng mạn, họ hòa mình vào thiên nhiên để trút bỏ mọi nhọc nhằn thể xác. Loại nhìn lãng mạn đã giúp Quang quẻ Dũng tạo nên màu sắc bi tráng trong hình ảnh người lính Tây Tiến.

“Doanh trại bừng lên hội hoa chúc
Kìa em xiêm áo tự bao giờ
Khèn lên man điệu nàng e lệ
Nhạc về Viên Chăn xây hồn thơ”

Buổi liên hoan văn nghệ với hình ảnh ánh lửa bập bùng xua tan dòng tối tăm, lạnh lẽo của núi rừng và thể hiện được sự rộn rực, niềm vui trong lòng người. Chính trong ko khí âm nhạc, vũ điệu đã góp phần chắp cánh cho tâm hồn hào hoa, lãng mạn của người đội viên. Tiếp theo là hình ảnh ko gian sông nước tĩnh lặng và đầy thi vị.

“Người đi Châu Mộc chiều sương đấy
Sở hữu thấy hồn lau nẻo bờ bến
Sở hữu nhớ dáng người trên độc mộc
Trôi dòng nước lũ hoa đu đưa”

Quang quẻ Dũng sử dụng văn pháp mềm mại, tinh tế như để san sẻ buồn vui với người đội viên trên con đường hành quân. Trong màn sương mờ với từng mảng ký ức của hoài niệm, đó là một thông minh mới về ngôn từ thể hiện chất lãng mạn của thi sĩ.

“Tây Tiến đoàn quân ko mọc tóc
Quân xanh màu lá dữ oai hùm
Mắt trừng gửi mộng qua biên giới
Đêm mơ Hà Nội dáng kiều thơm”

Con đường hành quân thật gian khổ biết bao lúc người lính phải đối diện với những căn bệnh nguy hiểm. Bằng thủ pháp đảo ngữ, Quang quẻ Dũng nhấn mạnh vẻ đẹp của từng người chiến binh, thông qua cách miêu tả của tác giả những căn bệnh đó ko còn đáng sợ nữa. Hai câu thơ tiếp theo là vẻ đẹp tâm hồn hào hoa của những chàng trai Hà Nội. Người lính dù với ở bất cứ nơi nào vẫn luôn hướng về quê hương thân yêu của mình.

"Tản mạn biên giới mồ viễn xứ
Chiến trường đi chẳng tiếc đời xanh
Áo bào thay chiếu anh về đất
Sông Mã gầm lên khúc độc hành.

Loại chết của người lính là dòng chết oai hùng mang tầm sử thi, đó chính là lý tưởng cao cả nhất trong cuộc hành trình gian khổ của người lính. Hiện thực nơi đây thật khốc liệt nhưng lại rất hào hùng và ko trở nên quá bi lụy.

"Tây Tiến người đi ko hứa ước,
Đường lên thăm thẳm một chia phôi.
Người nào lên Tây Tiến mùa xuân đấy,
Hồn về Sầm Nứa chẳng về xuôi"

Cuộc hành trình đấu tranh của người lính là một hành trình dài và khó khăn, thử thách. Người lính ra đi tìm đường bảo vệ tổ quốc phải trải qua bao thử thách của tự nhiên, của quân thù tưởng tuồng như ko thể hứa ước ngày gặp lại. Quang quẻ Dũng đã kết thúc bài thơ với nhịp thơ chậm và tràn đầy xúc cảm.

Bài thơ sử dụng những giải pháp tu từ thông minh, văn pháp lãng mạn, từ ngữ lựa chọn, độc đáo đã thể hiện vẻ đẹp của người lính trên con đường hành quân và ngợi ca ý chí đấu tranh cao cả của họ.

Tây Tiến là bài thơ hay và sẽ mãi ghi dấu trong lòng người đọc về hình ảnh người đội viên kiêu dũng vượt mọi khó khăn, nghiêm trọng để bảo vệ biên giới tổ quốc.

Phân tích bài thơ Tây Tiến - Mẫu 6

“Sở hữu một ko gian nào,
Đo chiều dài nỗi nhớ?
Sở hữu khoảng mênh mông nào
Sâu thẳm hơn tình thương?”

(Trần Đình Chính)

​Thơ ca Việt Nam hiện đại với cả một khoảng trời dành cho nỗi nhớ. Đó là nỗi thương nhớ mà Hoàng Cầm đã gửi lại mảnh đất của mình trong bài thơ “Bên kia sông Đuống”, là nỗi thương nhớ của người con xa quê qua bài thơ “Bếp lửa” của Bằng Việt. Thỉnh thoảng đó còn là nỗi thương nhớ trong tình yêu mà người bên đấy chỉ dám gửi cho người bên này trong bài thơ “Hương thầm” của Phan Thị Thanh Nhàn. Và Quang quẻ Dũng – người nghệ sĩ đa tài cũng ko phải là một ngoại lệ lúc đặt tình cảm của mình nơi những người đồng chí, đồng đội qua bài thơ “Tây Tiến”.

Nói về Quang quẻ Dũng là ta nhớ ngay tới tác phẩm thơ đặc sắc viết về đề tài người lính của ông - Tây Tiến. Có nhẽ do nó đã gắn bó một thời sâu sắc với thi sĩ. Tây Tiến là một đơn vị quân đội được thành lập năm 1947, với nhiệm vụ phối hợp với Lào, bảo vệ biên giới Việt – Lào, đánh tiêu hao sinh lực địch ở Thượng Lào và miền Tây Bắc Bộ Việt Nam. Quang quẻ Dũng là đại đội trưởng của binh đoàn Tây Tiến nhưng tới năm 1984, Tây Tiến giải thể, thành lập Trung đoàn 52, Quang quẻ Dũng cũng chuyển sang đơn vị khác ở Phù Lưu Chanh – Một làng ven bờ ở sông Đáy. Trong nỗi nhớ về đơn vị cũ của mình, ông sáng tác thành công bài thơ với dòng tên lúc đầu là “Nhớ Tây Tiến” nhưng một thời kì sau, lúc in lại trong trong tập “Mây đầu ô” ông đã bỏ từ “nhớ” trong tiêu đề vì suốt cả bài thơ là mạch dòng xúc cảm của nỗi nhớ, một nỗi nhớ da diết, cồn cào, chỉ với hai từ “Tây Tiến” cũng đủ để gợi lên cảm hứng chủ đạo trong bài thơ, đó là nỗi nhớ.

​Bài thơ khởi đầu bằng những câu thơ mang âm điệu trầm, buồn và sâu lắng. Ẩn sâu trong đó là nỗi nhớ về thiên nhiên núi rừng Tây Bắc, nỗi nhớ về con đường hành quân hùng vĩ, dữ dội nhưng cũng rất đỗi thơ mộng, trữ tình của một thời Tây Tiến đã qua! Nỗi nhớ đấy thể hiện qua hai câu đầu của thi sĩ được thốt lên thành tiếng gọi:

“Sông Mã xa rồi Tây Tiến ơi!
Nhớ về rừng núi nhớ chơi vơi”

Mở đầu bài thơ, tác giả đã nhắc tới hình ảnh sông Mã. Và ta cũng thấy rằng, sông Mã xuất hiện ở đầu tác phẩm và sắp cuối tác phẩm, đây chính là nghệ thuật đầu cuối tương ứng, bắt mạch vòng với nhau để thể hiện một điều rằng sông Mã gắn liền với suốt đoạn đường hành quân của người lính Tây Tiến từ vùng địa bàn này sang vùng địa bàn khác. Mặt khác, con sông Mã đấy còn được nâng tầm để trở thành một chứng nhân lịch sử ghi lại tội ác tày trời của quân thù và những chiến công vẻ vang của người lính Tây Tiến. Như thi sĩ Phan Quế đã nhận xét: “Câu thơ như một tuyết bút thiên nhiên về sông Mã. Tôi chưa đọc câu thơ nào viết về sông Mã hay hơn thế. Âm vang của câu thơ là khí tiết của con sông chiến trường, quả cảm và dũng mãnh trong độc khúc binh lửa của mình mà tạo nên chất hiệp sĩ tứ thơ”. “Tây Tiến” ko chỉ để gọi tên đơn vị lính mà nó đã trở thành một người bạn “tri kỉ, tri kỷ” để thi sĩ với thể giãi bày tâm sự. Câu thơ cảm thán kết hợp với điệp từ “nhớ” diễn tả nỗi nhớ quay quắt, cồn cào đang ùa vào trong tâm trí Quang quẻ Dũng, làm cho cho nỗi nhớ đấy cứ bồng bềnh như một dải lụa, vương vấn trong lòng người đọc mãi ko nguôi. Nỗi nhớ đấy đâu chỉ riêng về dòng sông Mã, mà đó còn là nỗi nhớ về Trung đoàn Tây Tiến đã cùng thi sĩ trải qua mọi khó khăn gian khổ, nỗi nhớ đấy cũng đồng thời là nỗi nhớ về địa bàn hoạt động, là nhớ về thiên nhiên núi rừng Tây Bắc hùng vĩ, hiểm trở vừa thơ mộng vừa trữ tình Đặc trưng là cách nói “nhớ chơi vơi” đã khắc họa nên dòng hồn của câu thơ. Thơ ca Việt Nam lúc nói về nỗi nhớ với nhiều cách diễn tả. Ca dao với câu:

“Nhớ người nào bổi hổi bổi hổi
Như đứng đống lửa, như ngồi đống than”

Cách nói “xa rồi” lại càng tạo thêm cảm giác bâng khuâng, xao xuyến, tiếc nuối về một thời đã xa, về những khoảng thời kì, những kỷ niệm của một thời tươi đẹp, bởi những điều đấy sẽ ko bao giờ quay trở lại nữa. “Chơi vơi” là trạng thái trơ trọi giữa khoảng ko rộng to, ko thể bấu víu vào đâu cả. “Nhớ chơi vơi” ta với thể hiểu là một mình giữa toàn cầu hoài niệm mênh mông, ko đầu, ko cuối, ko với thứ tự thời kì, ko gian. Đó là nỗi nhớ da diết, miên man, bâng khuâng làm cho con người với cảm giác đứng ngồi chẳng yên. Vần “ơi!” kết hợp với từ “chơi vơi” đó là tiếng gọi tha thiết về đoàn binh Tây Tiến, diễn tả một nỗi nhớ sâu lắng, mênh mang, chênh chao giữa hai bờ hư thực, nỗi nhớ ko nổi hình nổi khối, lúc cụ thể, lúc chìm khuất trong hư ảo, chơi vơi. Nó còn vẽ ra trạng thái cụ thể của nỗi nhớ - nỗi nhớ thấm vào cảnh vật, thấm vào ko gian, thấm cả vào toàn cầu mênh mông của những hoài niệm. ​Quang quẻ Dũng đã liệt kê hàng loạt những địa danh như: Sài Khao, Mường Lát, Pha Luông, Mai Châu,…Tất cả đều là những nơi họ từng đi qua và ngừng chân trên bước đường hành quân gian khổ, những địa danh đấy đã in đậm dấu chân của đoàn binh Tây Tiến. Càng nhiều địa danh hiện lên thì nỗi thương nhớ lại càng da diết, mà càng da diết thì lại tạo cảm giác xa xôi, hoang vu, bí hiểm.

​Trước hết là miền Tây Bắc hiện lên bởi con đường hành quân gian truân, vất vả. Tuy thời tiết sương mù lạnh lẽo, khắc nghiệt nhưng cũng thật trữ tình:

“Sài Khao sương lấp đoàn quân mỏi
Mường Lát hoa về trong đêm tương đối”

Nói tới Tây Bắc là nói tới vùng đất với địa hình hiểm trở, khí hậu khắc nghiệt. Ấn tượng trước tiên về thiên nhiên nơi đây vững chắc phải là sương. Trên đỉnh Sài Khao, sương dày tới độ che lấp luôn cả đoàn quân Tây Tiến đang ngày đêm vượt núi, băng sông làm cho họ ko nhìn rõ mặt nhau. Động từ “lấp” làm ta như với cảm giác chính sương đã làm cho cho đoàn quân khó khăn thêm phần khó khăn hơn, bị trĩu xuống trong mỏi mệt. “Đoàn quân mỏi” nhưng ý thức họ ko hề với chút sự mỏi mệt, nản lòng nào, bởi ý chí quyết tâm ra đi vì Tổ quốc đã làm cho họ trở nên kiên cường, quật cường hơn. Quang quẻ Dũng thật tài tình lúc tiêu dùng hình ảnh sương để khắc họa sự khắc nghiệt của thiên nhiên vùng Tây Bắc. Cũng miêu tả sương, Chế Lan Viên đã viết trong “Tiếng hát con tàu”:

“Nhớ bản sương giăng, nhớ đèo mây phủ
Nơi nao qua, lòng lại chẳng yêu thương
​Lúc ta ở, chỉ là nơi đất ở
​Lúc ta đi, đất đã hóa tâm hồn”

Nhưng cũng thật bất thần, trong dòng gian truân, vất vả đấy vẫn với nét lãng mạn với hình ảnh “hoa về trong đêm tương đối”, đó chính là hương thơm của hoa nở vào lúc đêm phảng phất nhẹ nhõm trong tâm hồn người lính. Nhưng ta cũng với thể hiểu “hoa” ở đây chính là những người lính Tây Tiến trở về, bởi Chưng Hồ đã từng nói: “Con người ta là hoa đất, con người ta là đẹp nhất”, mặt khác hình ảnh hoa là một hình ảnh ẩn dụ chỉ những bó đuốc thường ngày đang chập chờn, lung linh, huyền ảo mà người lính cầm trên tay để soi đường chỉ lối trong những đêm dài hành quân nung nấu. Loại hay của thi sĩ là ko nói hoa nở mà nói “hoa về”, ko nói đêm sương mà nói “đêm tương đối”. Cách tiêu dùng từ ngữ đã chứng tỏ được vẻ đẹp trong tâm hồn của những anh lính cụ Hồ là một tâm hồn lãng mạn, hào hoa.

​Ngoài sự lạnh giá của sương thì dốc và đèo là những thứ ko thể bỏ qua lúc nhắc về thiên nhiên miền Tây Bắc. Quang quẻ Dũng tả cảnh vượt dốc, băng đèo, đường đi nguy hiểm với dốc cao, vực thẳm, tuy hùng vĩ và dữ dội nhưng cũng rất thơ mộng, huyền ảo:

“Dốc lên khúc khuỷu dốc thăm thẳm
Hẻo lánh cồn mây, súng ngửi trời
Nghìn thước lên cao, nghìn thước xuống
Nhà người nào Pha Luông mưa xa khơi”

Tác giả sử dụng điệp từ “dốc” nhằm nhấn mạnh độ cao mà người lính phải trải qua. Với hàng loạt những từ láy tượng hình toàn vần trắc như: “khúc khuỷu”, “thăm thẳm”, “hẻo lánh” diễn tả một cách đắc địa sự hiểm trở của núi rừng, những chặng đường hành quân luôn với sự nguy hiểm đang rình rập. “Khúc khuỷu” ý chỉ đường đi hiểm trở, nhiều gấp khúc. “Thăm thẳm” là từ chỉ độ sâu nhưng tác giả lại tiêu dùng để chỉ độ cao, cao tới rợn người. Quang quẻ Dũng đã khéo léo lúc ko sử dụng từ “chót vót”, bởi như thế thì người đọc với thể cảm nhận và thấy được bề sâu của nó nhưng “thăm thẳm” thì khó người nào với thể hình dung được nó sâu như thế nào. Để với thể đem lại một cảm giác chân thật như thế thì điểm nhìn của anh phải ở từ dưới lên mới với thể thấy dốc khúc khuỷu, nhìn từ trên xuống mới biết dốc sâu thăm thăm, mà để với được dòng nhìn tương tự thì buộc những anh phải trải nghiệm, phải hành quân đi lên những ngọn núi, con dốc đầy nguy hiểm đấy. Kết hợp với nhịp thơ 4/3 gập đôi câu thơ giúp độc giả hình dung những anh đang phải treo mình trên những triền núi đá, một bên là vực sâu thăm thẳm, một bên là núi cao chót vót. Ở câu thơ đầu với 7 chữ thì đã tận 5 thanh trắc, gợi nên cảm giác chông chênh, khấp khểnh, vô cùng nguy hiểm. Ta nghe như với tiếng thở nhọc mệt của người lính lúc vượt qua đèo dốc, vực sâu. Đây cũng là chất nhạc trong thơ Quang quẻ Dũng, làm ta liên tưởng tới tiếng nhạc trong bài hát “Nhạc rừng” của nhạc sĩ Hoàng Việt. “Cồn mây hẻo lánh” thể hiện sự vắng vẻ, ko với bóng người. Quang quẻ Dũng đã viết “súng ngửi trời” chứ ko phải là “súng chạm trời”, bởi “chạm” hay “đụng” thì ý câu thơ sẽ yếu hẳn đi, đồng thời “súng ngửi trời” cũng thể hiện vẻ đẹp hiên ngang của chiến binh dũng cảm, họ đang chiếm lĩnh tầm cao của thiên nhiên, chinh phục nơi mà ít người tiến thoái. Lúc người lính Tây Tiến hành quân qua những đỉnh núi, mũi súng của những anh nhường nhịn như đã chạm tới đỉnh của bầu trời, khoảng cách được thu hẹp tới mức ngắn nhất giữa súng và trời, đó là hiện thực nhưng qua cách nói này làm tôn thêm vẻ đẹp khí phách của người lính Tây Tiến, đồng thời đây cũng là những giây phút đùa vui, tếu táo, với nét tinh nghịch của người đồng đội trẻ với nhau. Quang quẻ Dũng sử dụng phép đối ở câu thơ thứ ba, đối “lên cao” với “thước xuống”, dấu phẩy đã bẻ gãy nhịp câu thơ một cách đột ngột tạo thành hai vế đối lập nhau. Thế núi hiện giờ cao và nguy hiểm tới kinh khủng, dốc lên cao rồi lại đổ xuống ngay tức tốc sắp như thẳng đứng, nhìn lên thì cao vút, ngó xuống thì sâu thăm thẳm, khoảng cách giữa đỉnh dốc và mặt đất như xa “nghìn thước’ vạn dặm. Dẫu vậy, những người lính vẫn thầm lặng tiến lên phía trước, đứng trên độ cao đấy, phóng mắt nhìn ra xa để rồi chợt vỡ òa vui sướng trước cảnh thôn quê êm đềm trải dài trước mắt: “Nhà người nào Pha Luông mưa xa khơi”. Trong làn mưa giăng giăng của núi rừng Tây Bắc thì những ngôi nhà ẩn hiện, cứ bồng bềnh giữa biển khơi của mưa và sương đọng lại. Nhìn từ góc độ hội họa thì nó như một bức tranh thủy mặc với những dòng tả sắc nét nhưng cũng với những khoảng trống, khoảng lặng huyền ảo. “Nhà người nào” là những mái nhà, bản làng của người vùng cao, những anh xoành xoạch được tiếp đón nồng hậu và đây cũng là địa điểm nghỉ chân của những anh. Vẻ đẹp này ta cũng từng bắt gặp trong bài “Bao giờ trở lại” của Hoàng Trung Thông:

“Những anh về mái ấm nhà vui
Tiếng hát câu cười
Rộn ràng xóm nhỏ
Những anh về tưng bừng trước ngõ
Lớp đàn em hớn hở theo sau
Mẹ già quyến luyến áo nâu
Vui đàn trẻ em rừng sâu mới về”

Đó là cảm giác bình yên của người lính lúc được nhìn thấy những mái nhà của đồng bào miền cao. Và vui hơn nữa lúc những anh được tiếp đón bằng tình cảm quân dân nồng ấm.

​Bốn câu thơ này được phối hợp với nhau rất đặc trưng, sau ba câu thơ được vẽ bằng nét gân guốc thì câu thơ thứ tư lại được vẽ bằng một nét rất mềm mại. Ko phải ngẫu nhiên mà tài năng hội họa của Quang quẻ Dũng lại được mọi người yêu mến tới vậy. Bởi quy luật sử dụng những gam màu trong hội họa là giữa những gam màu nóng phải pha chút gam màu lạnh để tạo sự phối hợp cho bức tranh, thì ở đây thi sĩ cũng sử dụng đúng tương tự trong thơ ca của mình từ những thanh bằng – trắc. Ko chỉ là tranh mà những hình ảnh đấy còn là nhạc, sau những nốt lên cao lại là nốt trầm thấp, bởi vậy nói như Xuân Diệu: “Đọc Tây Tiến, người ta như ngậm âm nhạc trong mồm” cũng là một nhận xét thật tinh tế.

Tuy trên chặng đường hành quân, những anh gặp vô vàn khó khăn, gian truân tới tột bậc nhưng ta vẫn thấy ở những anh với sự can trường tột bậc. Đoàn quân vẫn tiến bước, người nối người, băng lên phía trước. Uy thế của thiên nhiên như bị giảm xuống và trị giá con người như được tăng hẳn lên một tầm vóc mới. Quang quẻ Dũng cũng nói tới sự hi sinh của đồng đội trên những chặng đường hành quân vô cùng khó khăn:

“Anh bạn dãi dầu ko bước nữa
Gục lên súng mũ quên mất đời!”

“Tây Tiến” đã từng với một thời kì ko được đưa vào chương trình giảng dạy bởi tác phẩm đã nhắc tới đề tài nhạy cảm trong văn học Việt Nam thời chiến tranh, đó là viết về dòng chết, viết về sự hi sinh. Chúng ta biết rằng, văn học muốn thuyết phục lòng người thì trước hết phải chân thật. Dù là viết về chiến tranh nhưng Quang quẻ Dũng ko nề hà, né tránh sự thực đau thương. Vì vậy mà “Tây Tiến” được một lần nữa đưa vào chương trình giảng dạy như một tuyệt bút văn học. Hai tiếng “ anh bạn” đựng lên như một tiếng nấc nghẹn ngào. Sức nặng của câu thơ đã dồn vào từ láy “dãi dầu” thể hiện vất vả, khó khăn trên chặng đường hành quân. Đặc trưng thay, tác giả ko viết “bị gục xuống” mà ông lại viết là “ko bước nữa”, biến những anh từ thế tiêu cực sang chủ động, họ chấp nhận dòng chết, coi nó chỉ thuần tuý như một giấc ngủ mà thôi. “Súng mũ” là biểu tượng của người lính, cho thấy rằng dù với ra đi, những anh vẫn ko quên mình vẫn là một người lính, dù với gục cũng phải “gục lên” súng mũ của người lính, tư thế hi sinh đầy xót xa nhưng cũng thật hào hùng. Hình ảnh về người lính kiêu dũng hy sinh đấy sau này ta còn bắt gặp trong “Dáng đứng Việt Nam”:

“Và anh chết trong lúc đang đứng bắn
Máu anh phun theo lửa đạn cầu vồng”

Dáng của những anh lính cụ Hồ dù với gục xuống nhưng vẫn ko phai mờ trong tâm của Quang quẻ Dũng, của đoàn quân Tây Tiến và của cả những người tham gia kháng chiến. Họ đã hy sinh trên chặng đường hành quân, đã với những người lính nằm xuống, rõ ràng súng đã nổ, người dân Việt Nam cũng đổ máu, chiến tranh ko phải là trò đùa, với người ra đi thì với người hi sinh, đó là điều rất đỗi thường ngày. Người lính ra đi nhưng đồng đội anh lại tiếp bước. “Chẳng chú ý đời” là cách nói giảm nhẹ sự mất mát, tang thương. Lúc người lính từ trần, dòng chết hiện giờ trở nên ko đáng kể. Cách nói giảm phần thê lương mà tăng thêm dòng tính chất cao cả, sự hy sinh thầm lặng của những người lính Tây Tiến. Thông qua lăng kính lãng mạn của tác giả thì sự hi sinh đấy hiện về chỉ như giấc ngủ của người lính. Ông thật tài tình lúc miêu tả dòng chết của người lính nhẹ tựa lông hồng. Nhưng dù vậy nào vẫn ko thể diễn tả hết được sự xót xa, tiếc thương, vì thế tác giả đành ngậm ngùi đặt dấu chấm cảm “!” cuối câu như một nén nhang tâm tình gửi lại.

​Khó khăn chưa ngừng lại ở đó, đất Tây Bắc đâu chỉ với đèo cao dốc thẳm hay mưa nghìn suối lũ mà còn biết bao thử thách khó khăn hơn. Chặng đường hành quân của những anh qua núi rừng Tây Bắc đầy hoang dại, bí hiểm, nhường nhịn như là để thử thách bước chân của người lính :

“Chiều chiều oai linh thác gầm thét
Đêm đêm Mường Hịch cọp trêu người”

Quang quẻ Dũng đã chọn ra hai mốc thời kì là “chiều chiều” và “đêm đêm”, đây là thời khắc bộc lộ rõ nhất sự nguy hiểm của chốn rừng núi Tây Bắc, và sự nguy hiểm đấy cứ tuần hoàn, tuần hoàn, mỗi ngày những anh đều phải đối diện với những vấn đề, nghiêm trọng như thế. Những anh phải thường xuyên hành quân qua những mảnh đất rừng thiêng nước độc cho nên bị sợ hãi trong tâm hồn là tiếng thác nước gầm thét dữ dội. Ở nơi xa xôi, thiên nhiên làm chủ thì khó khăn như tăng thêm bội phần. “Mường Hịch” với sức nặng dồn vào từ “Hịch” thể hiện bước chân nặng trịch với bóng cọp vờn người, cọp ăn thịt người, cọp xé xác người, cọp giết thịt người. Nhưng nhìn nhận quan bản lĩnh của người lính thì bóng nổ đấy chỉ đơn thuần là trò đùa trẻ con, điều này được thể hiện qua từ “trêu” để thử thách sự gan dạ, độ bền gan của những anh lính cụ Hồ mà thôi.

​Và ở những câu thơ này, tác giả mô tả rất trung thực, dù chúng ta ko sống ở thời kỳ này, chúng ta vẫn chưa từng đặt chân lên núi non miền Tây, chưa tòng ngũ vào đoàn binh Tây Tiến. Nhưng đọc tác phẩm ta thấu hiểu được gian lao mà người lính trải qua. Để khép lại khổ một, thi sĩ đã kết thúc bằng hai câu thơ đầy xúc cảm thương nhớ, nỗi nhớ đấy phả vào bản làng Tây Bắc thân yêu:

“Nhớ ôi Tây Tiến cơm lên khói
Mai Châu mùa em thơm nếp xôi”​

Lần thứ hai trong bài thơ, tác giả gọi tên đơn vị Tây Tiến, tốt ông nhớ quá những gian khổ, kỉ niệm gắn bó với những đồng đội của mình trong suốt những năm tháng kháng chiến cùng nhau nên Quang quẻ Dũng mới thốt lên “nhớ ôi Tây Tiến” tương tự. Sau chặng đường hành quân vất vả, mỏi mệt những đội viên với dịp ngừng chân dựng trại ở một bản làng với tên rất đỗi thân thương-Mai Châu. Ở đây những thiếu nữ dân tộc trẻ trung xinh xẻo mang cơm nếp thơm lên cho những anh, cùng những anh quay quần ngồi bên nồi xôi nếp làm cho bao nhiêu vất vả, khó khăn đều tan biến. Đây là khuông cảnh đượm đà tình quân dân, chiến tranh lùi dần vào trong một góc khuất nào đó nhường chỗ cho một cảnh sinh hoạt vui tươi. Sau thời kì dài hành quân vất vả giữa núi rừng phải chịu đói, chịu khát. Nay những anh được đồng bào Mai Châu tiếp đón bằng “cơm lên khói” cùng mùi hương “thơm nếp xôi” thật là ấm lòng. Quang quẻ Dũng đã tiêu dùng từ “mùa em”thể hiện sự sắp gũi, thân yêu và nó gắn bó như “tình em”, những anh lính cụ Hồ nhớ những vụ mùa, nhớ cơm nếp thơm và nhớ cả những bóng hồng miền sơn cước. Cũng nói về hương nếp, hương xôi và tình cảm quân dân, Chế Lan Viên đã viết trong bài “Tiếng hát con tàu”:

“Vắt xôi nuôi quân em giấu giữa rừng
Đất Tây Bắc tháng ngày ko với lịch
Bữa xôi đầu còn tỏa nhớ mùi hương”

Nhớ mùi hương thơm của lúa gạo là nhớ hương vị núi rừng Tây Bắc, nhớ tình nghĩa, nhớ tấm lòng cao cả của đồng bào Tây Bắc thân yêu.

​Mười bốn câu đầu của bài thơ “Tây Tiến” một trong những bài thơ hay nhất viết về người lính trong những năm tháng kháng chiến chống Pháp. Bức tranh thiên nhiên hoành tráng, trên đó vượt bậc là hình ảnh đội viên đầy bản lĩnh và lạc quan, đang dấn thân vào máu lửa. Nửa thế hệ trôi qua, bài thơ vẫn giữ được trị của mình. Như bốn câu thơ của Giang Nam:

“Tây Tiến biên giới mờ khói lửa
Quân đi lớp lớp động cây rừng
Và bài thơ đấy, con người đấy
Vẫn sống muôn thuở với núi sông”

​Cảnh núi rừng hoang vu, chông chênh, hiểm trở, dữ dội lùi dần rồi khuất hẳn, nhường bước cho một toàn cầu hoàn toàn khác của núi rừng Tây Bắc. Những nét vẽ mềm mại, uyển chuyển, tinh tế dưới ngòi bút tài hoa của Quang quẻ Dũng cũng được bộc lộ rõ nhất trong đoạn thơ thứ hai. Đó là nỗi nhớ về những đêm giao lưu văn hóa văn nghệ và vẻ đẹp huyền hồ của thiên nhiên miền Tây Bắc. Mở đầu phần hai là sự tiếp nối dòng hương vị “thơm nếp xôi” đấy. “Hội hoa chúc” đã trở thành kỉ niệm đẹp trong lòng thi sĩ, trở thành hành trang trong tâm hồn của những chiến binh Tây Tiến. Trên con đường hành quân gian khổ, những anh ngừng chân dựng trại và được sự tiếp đón nồng hậu, thân tình của người dân. Đối với Quang quẻ Dũng cũng như những người lính, ko khí tươi vui của đêm liên hoan văn nghệ đậm tình quân dân với ánh lửa sáng bừng luôn là những kỉ niệm khó với thể quên:

“Doanh trại bừng lên hội hoa chúc
Kìa em xiêm áo tự bao giờ
Khèn lên man điệu nàng e lệ
Nhạc về Viên Chăn xây hồn thơ”

​Đêm liên hoan văn nghệ được tổ chức ngay ở doanh trại lính, đây là hiện thực. Ko gian ở bốn câu thơ ko còn rộng to như đoạn thơ đầu, mà ko gian giờ đây được thu hẹp lại thành “doanh trại” – một ko gian bình yên, được coi là mái nhà của người lính. Ở đây, những người lính ko phải gồng mình lên để thắng lợi những vấn đề, vất vả mà tâm hồn họ thực sự được thư giãn. Hai từ “bừng lên” trong câu thơ như điểm thêm phần tưng bừng náo nhiệt, rét mướt, rực rỡ, ngập tràn ánh sáng. “Bừng” chỉ ánh sáng của hoa chúc, của lửa trại sáng bừng, “bừng” cũng với tức thị tiếng khèn, tiếng hát, tiếng cười tưng bừng rộn ràng. Ở đây, Quang quẻ Dũng đã với cách ví von đầy nghệ thuật trong hai từ “hoa chúc”. “Hoa chúc” trong Hán Việt với tức thị nến hoa chúc – một biểu tượng hạnh phúc của những đôi uyên ương, là từ ngữ được tiêu dùng trong văn học cũ: “Hoa chúc chẳng thẹn với chàng mai xưa” (Truyện Kiều). Nhưng thật ra, “hoa chúc” ở đây chỉ là những bó đuốc thường ngày trong những đêm giao lưu văn nghệ của người lính Tây Tiến, lúc với gió thổi qua làm cho những bó đuốc đấy phát ra những tia lửa và nhìn nhận qua lăng kính lãng mạn của tác giả thì lại trở thành hoa chúc, làm cho cho ta liên tưởng tới lễ cưới. “Kìa em” là sự nhắm nhía, đồng thời là lời thốt lên bất thần vì vẻ đẹp lộng lẫy, kiêu sa của những cô gái miền cao. Đằng sau từ “kìa” là thấy cả ánh mắt, nụ cười hết sức yêu đời, tình nghịch, phong thái và tài hoa của người lính Tây Tiến. “Xiêm áo” chính là những bộ y phục đẹp của người con gái miền cao, nhưng ta với thể hiểu đây là hình ảnh vô cùng vui tươi, tinh nghịch của người lính lúc những anh mặc những bộ xiêm y của phụ nữ cùng nhau vui đùa, nhảy múa xung quanh ngọn lửa trại. Từ xa xưa, những chiếc khèn bè đã được tiêu dùng làm nhạc đệm trong hầu hết những làn điệu dân ca, làm nền cho những điệu dân vũ, điệu múa lăm vông, hát đối, giao duyên, trong những dịp lễ Tết, lễ hội hay tiếng khèn tiêu dùng để gọi bạn tình đêm khuya của những chàng trai cô gái Lào lúc yêu nhau. Tiếng khèn bè trầm bổng, sâu lắng, dồn dập, rộn ràng, náo nức cả ko gian yên ắng. Lúc tiếng khèn đựng lên làm người nghe thấy da diết, sâu lắng, ngân nga trong sáng như tiếng suối reo, gió hát, hiện nên vẻ hoang vu,hùng vĩ của núi rừng Tây Bắc. Do vậy, Quang quẻ Dũng đã ko khỏi say sưa và quyện vào tiếng nhạc du dương của khèn, vừa lạ vừa mang tính sơ khai mà đượm đà bản sắc văn hóa dân tộc. Từ “man điệu” mà tác giả sử dụng ở đây cũng rất tài hoa, người đọc như được chứng kiến những vũ khúc hoang vu của văn hóa Âu Lạc. Trong những đêm sinh hoạt đấy với y phục đẹp, với cả âm nhạc, với những điệu múa, điệu nhảy vui tươi và ko khí ở đây là ko khí say mê ngây ngất. Điều đó được chứng tỏ lúc ban sơ ông tiêu dùng từ “em” sau ông lại chuyển sang tiêu dùng từ “nàng”. Từ cách sử dụng đấy, ta cảm nhận em như một nàng tiên kiều diễm và ta như lạc cõi thần tiên với một ko khí say mê tới ngây ngất. Những thiếu nữ Mường,Thái xinh đẹp, duyên dáng “e lệ” xuất hiện trong bộ xiêm áo rực rỡ, cùng với tiếng khèn “man điệu” đã “xây hồn thơ”, xây cả nỗi nhớ bâng khuâng trong lòng những người lính trẻ. Địa danh Viêng Chăn ko phải là địa danh của Việt Nam, mà đó là thủ đô của Lào. Ta nhận thấy được sự đặc trưng trong địa bàn hoạt động của người lính Tây Tiến. Họ ko chỉ đấu tranh trên nước ta, mà còn cầm súng trên đất bạn Lào. “Nhạc về” tạo nên độ phiêu du phiêu lãng làm cho tâm hồn người lính trở nên thăng hoa. Mọi cảm giác mỏi mệt đều tan biến, thay vào đó là lòng yêu đời, yêu cuộc sống. Chính những phút giây đấy đã nâng bước họ mạnh mẽ hơn trên con đường hành quân phía trước.

Ở đoạn thơ này, tác giả đã làm xuất hiện một toàn cầu khác của Tây Bắc, thiên nhiên giờ đây ko còn khốc liệt, dữ dội nữa mà nó hiện ra với vẻ đẹp thơ mộng và trữ tình. Ngòi bút của Quang quẻ Dũng với sự thay đổi, kế bên nét vẽ mạnh mẽ, khỏe khoắn thì vẫn với những đường nét mềm mại, uyển chuyển, tinh tế. Tất cả làm cho bức tranh thiên nhiên và con người miền Tây hiện lên rất rõ.

​So với bốn câu thơ trên là hình ảnh ko khí đêm lễ hội tưng bừng hòa hợp với ánh sáng lung linh và tâm hồn trẻ trung, yêu đời của những đội viên Tây Tiến thì bốn dòng thơ tiếp theo, Quang quẻ Dũng đã đưa người đọc tới với hình ảnh của con người và núi rừng Tây Bắc trong một buổi chiều sương. Một ko gian bảng làng khói sương như trong cõi mộng cứ thế hiện ra. Thiên nhiên Tây Bắc hiện lên theo chiều hướng thị hóa. Loại dữ dội, khốc liệt được đẩy lùi thay vào đó là những hình ảnh nhẹ nhõm và thơ mộng:

“Người đi Châu Mộc chiều sương đấy
Sở hữu thấy hồn lau nẻo bờ bến
Sở hữu nhớ dáng người trên độc mộc
Trôi dòng nước lũ hoa đu đưa”

“Người đi” chắc hẳn là người lính Tây Tiến. Ngòi bút Quang quẻ Dũng ko tả mà chỉ gợi. Hình ảnh trước tiên là hình ảnh của một “chiều sương” cho ta thấy nét đặc trưng vốn với của núi rừng nơi đây. Nhưng sương lúc này ko phải là sương lấp, sương che hay sương phủ, mà chỉ là những làn sương thường ngày mở ảo, nó gợi màu sắc bảng lảng, khói sương và với chút man mác buồn. Địa danh duy nhất trong khổ hai chính là Châu Mộc, bởi ở đây với cảnh sắc thiên nhiên rất đẹp, nơi đây với núi sông diệu lệ, với lung lũng lúa chín vàng, với gió cuốn mây bay, với nắng vàng rực rỡ. Mở ra ở đó là một ko gian buổi chiều được giăng mắt lên là mùa của sương khói hiện ra như một miền cổ tích, chính vì vậy mà Châu Mộc là nơi để lại cho những anh nhiều ấn tượng, kỷ niệm sâu sắc nhất. Đại từ “đấy” làm rõ nghĩa hơn cho từ chiều sương, nhấn mạnh rằng đây là một buổi chiều rất đặc trưng, chiều sương trong nỗi nhớ đã thành kỷ niệm nên tình người cũng man mác, bâng khuâng. Chữ “đấy” bắt vần với chữ “thấy” ở câu thơ sau, một vần lưng thân tình, âm điệu câu thơ như bị trĩu xuống như một nút nhấn. Nữ thi sĩ xưa nhớ kinh thành Thăng Long là nhớ “hồn thu thảo”, nay Quang quẻ Dũng nhớ về “hồn lau”, nhớ về dòng xào xạc của gió, nhớ những cờ lau trắng trời, những cây lau giăng khắp mọi nẻo bờ bến, hiện ra như những đôi bờ tiền sử. Trong văn học Nguyễn Tuân thì cảnh vật ko hề vô tri vô giác, bởi đó là nghệ thuật nhân hóa “hồn lau”. Nỗi buồn, tâm trạng của người đi nhường nhịn như cũng khuếch tán vào cảnh vật, những bông lau sậy chập chờn đôi bờ cũng với hồn của thi sĩ, Ta nhớ thơ Chế Lan Viên:

Source: nongdanmo.com

“Người nào lên biên giới cho lòng ta theo với
Thăm nghìn lau trắng chỉ với một mình
Ngút ngàn trắng ở tận cùng cương vực
Suốt một đời với gió giao tranh”

Những hình ảnh “chiều sương đấy”, “hồn lau”, “bờ bến” và “hoa đu đưa” kết hợp với cách hỏi “với thấy, với nhớ” mở ra một khuông cảnh buổi chiều sương trong ký ức. Sương mờ giăng khắp ko gian, bờ bến lặng lẽ hoang dại như một bờ tiền sử, trên sông xuất hiện một dáng người mềm mại, uyển chuyển nhưng cũng hết sức vững chãi của người đi trên thuyền độc mộc, những bông hoa rừng đu đưa làm duyên trong dòng nước. Điệp ngữ “với thấy-có nhớ” luyến láy như chạm khắc vào nỗi nhớ da diết, cháy bỏng khôn nguôi. Độc mộc là một loại thuyền được làm từ cây gỗ to dài, dáng người trên chiếc thuyền độc mộc đấy với thể là hình ảnh mềm mại, uyển chuyển của những cô gái Thái, Mèo đang đưa những đội viên vượt sông. Nhưng ta cũng với thể xem đây là dáng hình kiêu dũng của những đội viên Tây Tiến đang chèo lái con thuyền vượt thác dữ tiến về phía trước. Tất cả những hình ảnh đấy đều để lại trong lòng Quang quẻ Dũng một cách khó phai nhòa. Cảnh và người hòa quyện đồng điệu. Người nào nói rằng đất Tây Bắc là xứ rừng thiêng nước độc xin hãy để tâm hồn mình lắng lại để chất thơ Tây Bắc ngấm vào hồn. Câu thơ cuối được tác giả tiêu dùng từ rất tinh tế, ông đã tiêu dùng từ láy hoa “đu đưa” chứ ko phải là “đung đưa” hay “đu đưa”, bởi nếu viết “hoa đung đưa” thì cảnh vật ở đây vô tri vô giác, gợi tới một sự chuyển động về cơ học khô khan, còn “hoa đu đưa” thì lại với hồn người, thể hiện sự chuyển động duyên dáng, tình tứ, bông hoa lau trở thành những sinh thể với hồn đang làm duyên, làm đỏm trên mặt nước sóng sánh, chòng chành. Cánh hoa rừng như cũng quyến luyến con người, cánh hoa đấy như bàn tay vẫy chào người lính, tiễn những anh vượt sông đi đánh giặc. Cảnh như với hồn, với sự thiêng liêng của núi rừng, đượm đà màu sắc cổ tích và huyền thoại. Qua những nét vẽ hư ảo trên, ta thấy như trước mắt mình một bức tranh sơn thủy hữu tình mang dấu ấn của một tâm hồn nhạy cảm, tinh tế, lãng mạn, tài hoa, vô cùng yêu mến và gắn bó với mảnh đất miền Tây trong tâm hồn Quang quẻ Dũng. Đồng thời ta cũng cảm nhận được tâm hồn rung động của những đội viên Tây Tiến trước dòng đẹp.

​Tám câu thơ đã vẽ nên khuông cảnh thiên nhiên, con người miền Tây với vẻ đẹp mĩ lệ, thơ mộng, trữ tình. Chất nhạc, chất họa, chất mộng mơ hòa quyện chặt chẽ với nhau trong đoạn thơ tạo nên một toàn cầu của dòng đẹp. Từng nét vẽ của tác giả đều mềm mại, tinh tế, uyển chuyển. Đây là đoạn thơ bộc lộ rõ nhất sự tài hoa, lãng mạn của Quang quẻ Dũng trong bài tổng thể bài thơ.

​Giữa thiên nhiên Tây Bắc hùng vĩ, dữ dội nhưng cũng đầy thơ mộng trữ tình là hình ảnh người lính Tây Tiến với những gian khổ thiếu thốn được thể hiện qua khổ thơ thứ ba. Nếu như những đoạn thơ đầu, hình ảnh đoàn quân mới hiện lên qua nét vẽ gián tiếp, nói tới gian khổ, hy sinh và địa bàn hoạt động thì ở đây, đoàn quân đấy đã hiện lên với những nét vẽ cụ thể, gân guốc, rẽ ròi. Đã trở thành khuôn sáo lúc nhắc tới sự can trường của những chiến binh:

“Tây Tiến đoàn binh ko mọc tóc
Quân xanh màu lá dữ oai hùm”

Đó là bức tượng đài bi tráng về những chàng trai xuất thân từ thủ đô nguy nga, họ sẵn sàng ra đi với lý tưởng sống cao đẹp “quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh”. Hai câu thơ trên nói về ngoại hình của người lính Tây Tiến, mang vẻ đẹp ở đây là viết về dòng ốm nhưng ko hề yếu. Thi sĩ miêu tả, khắc tạc cả một tập thể của mình, những con người anh hùng được tác giả gọi bằng dòng tên khá thú vị - “Đoàn binh ko mọc tóc”, dòng hào hùng hiện lên qua cách tiêu dùng từ Hán Việt “đào binh” thay vì là “quân đấy” nhằm gợi lên sự mạnh mẽ lạ thường, gợi âm vang khỏe khoắn, khẳng định một lực lượng đông đảo, hừng hực khí thế. Thi sĩ Phạm Tiến Duật cũng đã từng gọi tiểu đội của mình bằng dòng tên bắt nguồn từ hiện thực khắc nghiệt – “Tiểu đội xe ko kính”, qua đó ta thấy được ý thức lạc quan và chất lính dí dỏm khôi hài.

Nhưng trước hết, đây là những câu thơ tả thực, thực một cách trần truồng: Đội viên Tây Tiến hồi đấy hoạt động ở những vùng núi hiểm trở, ma thiêng nước độc, chết trận thì ít mà chết bệnh thì nhiều, với những con suối làm cho họ rửa chân rụng lông, gội đầu rụng tóc. Câu thơ cũng mang tới một nét nghĩa nữa là người lính Tây Tiến họ tự cạo trọc đầu trở thành những anh “vệ trọc” để giữ vệ sinh trong cuộc kháng chiến thiếu thốn trăm bề và cũng dễ thuận lợi trong việc đánh giáp lá cà. Và thi sĩ còn nhắc tới một căn bệnh đã sợ hãi vào cả một thời kì trong văn học của thời kì kháng chiến chống Pháp, căn bệnh làm cho cho những anh bị rụng tóc đó là bệnh sốt rét rừng. Một căn bệnh nguy hiểm đã hoành hành dữ dội làm cho cho người đội viên chết đường chết bệnh còn nhiều hơn là chết trận. Thơ ca kháng chiến đã từng ghi lại những hình ảnh thật cảm động về sự tiều tụy của người đội viên vì sự nguy hiểm của căn bệnh này, ko chỉ người lính trong “Tây Tiến” mà ngày trong cả bài thơ “Đồng chí” của Chính Hữu cũng với nhắc tới:

“Anh với tôi biết từng cơn ớn lạnh
Sốt run người vầng trán ướt mồ hôi”

Quang quẻ Dũng thật tinh tế lúc viết “ko mọc tóc” chứ ko phải là “tóc ko mọc”, bởi “ko mọc tóc” được ông sắp xếp từ ngữ để chỉ dòng ngang tàng, ngạo nghễ, ý thức vượt lên trên sự khốc liệt của trận chiến ở người lính nhưng với nét hóm hỉnh, đùa vui là ko cần mọc tóc, nhìn qua lăng kính lãng mạn của tác giả chuyển từ thế tiêu cực sang thế chủ động. Từ đó ta thấy rằng, hiện lên trong trang thơ của Quang quẻ Dũng đó là vẻ đẹp của những anh vệ trọc đáng yêu, tuy ốm nhưng ko phải yếu.

Trong thực tế, “xanh màu lá” chính là màu xanh của làn da đang bị ốm, làn da xanh xao, vàng vọt, bủng beo. Điều này ta với thể thấy sự tương đồng trong bài “Cá nước” của thi sĩ Tố Hữu:

“Giọt giọt mồ hôi rơi
Trên má anh vàng nghệ
Anh vệ quốc quân ơi
Sao mà yêu anh thế”

Hay trong thơ của Thôi Hữu cũng với nhắc:

“Khuôn mặt đã lên màu bệnh tật
Đâu còn tươi nữa những ngày hoa”

Đâu chỉ riêng những người lính trong thơ Quang quẻ Dũng mới bị mắc bệnh, mới phải chết vì căn bệnh khốc liệt này. Thế nhưng một lần nữa thông qua lăng kính lãng mạn của Quang quẻ Dũng, màu xanh đấy ko còn là màu của làn da đang bị ốm nữa mà nó trở thành màu xanh của áo lính, màu xanh của lá cây ngụy trang, xanh sắc mạ non, xanh lũy tre làng. Quang quẻ Dũng đã tiêu dùng từ “dữ oai hùm” một cách rất thông minh, tạo nên âm hưởng mạnh mẽ cho câu thơ làm cho người đọc cảm nhận được sức mạnh ý thức, khí thế oai hùng làm cho cho kẻ địch khiếp sợ của đoàn binh. Hình ảnh người lính Tây Tiến trong tư thế làm chủ thiên nhiên, làm chủ đất trời Tây Bắc, đạp đổ mọi gian khổ, khó khăn để tiến về phía trước, họ mạnh mẽ, uy phong lẫm liệt như mãnh hổ ngự trị chốn rừng xanh rộng to. Câu thơ thứ hai tạo ra hai vế đối lập giữa “quân xanh màu lá” với “dữ oai hùm”, một bên là dòng thiếu thốn, khó khăn gian khổ, một bên là khí phách anh hùng của những người lính Tây Tiến. Ba tiếng “dữ oai hùm” tạo nên một âm hưởng mạnh mẽ, hùng tráng cho câu thơ, người đọc cảm nhận được khí thế của đoàn quân ra trận, câu thơ ngắt nhịp mạnh tô đậm nét kiêu hùng. Như Vũ Quần Phương nhận xét: “Quân xanh màu lá, màu áo hay màu da? Chắc cả hai! Chỗ này tả lính rất khéo, nói được lính ôm mà ko yếu, với tóc rụng, với da xanh, nhưng ấn tượng lưu lại là dữ oai hùm”. Mười bốn chữ thơ mà chạm khắc vào lịch sử hình ảnh một đoàn quân phi thường, độc đáo, không tiền khoáng hậu trong thế cuộc cũng như trong thơ ca. Đoàn quân của một thuở “xếp bút nghiên lên đường chinh chiến”.

Dưới ngòi bút lãng mạn của Quang quẻ Dũng, những đội viên ko còn là nạn nhân mà trở nên thật chủ động, ngạo nghễ: ko mọc tóc, da xanh xao là để thích ứng với hoàn cảnh đấu tranh. Vũ Quần Phương với nhận xét: Quang quẻ Dũng miêu tả lính Tây Tiến ốm mà ko hề yếu. Đầu ko mọc tóc ko phải là hình ảnh gây cười hay nói chuẩn xác hơn là cười mà xót xa, ko cầm được nước mắt, bởi răng tóc là gốc con người, người nào cũng muốn chăm sóc cho vẻ đẹp ngoại hình của mình. Từ biệt Hà Thành ra đi đấu tranh lúc màu tóc còn xanh, da còn hồng hào. Vậy mà giờ đây họ chấp nhận hy sinh mái tóc, tuổi thanh xuân của mình để góp phần làm nên mùa xuân vĩnh viễn của Tổ quốc.

​Khó khăn gian khổ là thế, nhưng những chiến binh Tây Tiến vẫn ko nguôi đi những tình cảm lãng mạn. Nếu hai câu thơ trên như nét khắc, nét chạm vào ko gian của tác giả để tạo nên bức tượng đài với ngoại hình ốm mà ko yêu, thì hai câu thơ sau, tác giả lại nói về vẻ đẹp tâm hồn của họ. Và tâm hồn chính là sức mạnh nội tâm, là khí phách của những người lính Tây Tiến. Dù cuộc sống với vất vả thiếu thốn nhưng ko vì vậy mà từ bỏ lý tưởng “mộng chinh phu, mộng mĩ nhân”:

“Mắt trừng gửi mộng qua biên giới
Đêm mơ Hà Nội dáng kiều thơm”

Cùng một lúc ta với thể thấy xuất hiện hai hành động trong tâm hồn của người lính Tây Tiến đồng thời xảy ra. Đó là “mắt trừng”, đó là “gửi mộng”. Hai câu thơ nhốt trọn hai toàn cầu, hai giấc mộng của người lính Tây Tiến. Người ta vẫn thường nói: “Đôi mắt là cửa sổ tâm hồn, là tâm điểm của mọi suy nghĩ”. Vì vậy, lúc bắt gặp đôi mắt trừng đã gợi cho ta nhiều liên tưởng. Đôi mắt của những anh mở to nhìn thẳng về phía quân thù mà bắn với chí khí thề sống chết với quân thù. Đôi mắt đấy còn gửi mộng qua biên giới – mộng giết thịt giặc, mộng lập công, mộng hòa bình.Ban ngày những anh gửi ánh mắt trừng đầy căm thù tới kẻ địch. Hình ảnh “mắt trừng” là ánh mắt mở to, đầy dữ dằn hướng về phía trước, ánh lên sự quyết tâm, khát vọng đấu tranh giành thắng lợi. Đôi mắt đấy còn gửi mộng qua biên giới – mộng giết thịt giặc, mộng lập công, mộng hòa bình. Một hình ảnh ước lệ làm tôn lên khí thế uy phong lẫm liệt, kiêu hùng của đoàn binh như trong bài thơ “Bài ca chim Chơ Rao” của Thu Bồn từng viết:

“Quân thù kia ơi! Một bầy man rợ
Bay đừng hòng khuất phục đời ta
Bay định đốt ta thành hòn than quỳ lạy
Trong ánh lửa hồng ta xuất hiện một vòng hoa”.

Nhiều người cho rằng: “dáng kiều thơm” là nỗi nhớ của Quang quẻ Dũng về quán kiều trên xã Hàng Bông, nơi mà ông hay lui tới để đàm đạo văn học. Hay với người cho rằng đó là những người lính đang nhớ về những thiếu nữ Hà Thành, nhớ người yêu của mình với vẻ đẹp “sắc nước hương trời”, với những đội viên thì nỗi nhớ đấy là sự thăng bằng, thư thái trong tâm hồn sau mỗi chặng đường hành quân vất vả, chứ ko phải nhớ những điều đấy mà quên đi nhiệm vụ cao cả, nhớ để mà thối chí nản lòng. Vậy mà một thời câu thơ “đẹp một cách lãng mạn”như thế này đã làm cho cho tác giả của nó và chính bài thơ trải qua bao gió dập, sóng dồi. Từng một thời bị phê phán bởi thói tiểu tư sản, nhưng thực ra nhờ vẻ đẹp đấy mà tâm hồn người lính với sức mạnh vượt qua mọi gian khổ. Quang quẻ Dũng đã tạo nên một nét tương phản hết sức đặc sắc. Những con người đấu tranh kiên cường với ý chí sắt thép cũng chính là con người với một đời sống tâm hồn phong phú. Người lính Tây Tiến ko chỉ biết cầm súng đi theo tiếng gọi thiêng liêng của Tổ quốc mà còn rất hào hoa, giữa bao nhiêu gian khổ, thiếu thốn, trái tim họ vẫn rung động trong nỗi nhớ về một dáng kiều thơm. Bức tượng đài người lính Tây Tiến đã được khắc tạc bằng những nguồn ánh sáng tương phản lẫn nhau, vừa hiện thực vừa lãng mạn. Vì sao cấm những người lính xuất thân từ thành thị sống với những tâm tình riêng của mình, trong lúc những người lính xuất thân từ nông dân thì lại được phép nhớ giếng nước, nhớ gốc đa, nhớ người thân của họ. Vấn đề là nỗi nhớ đấy với tác động tới ý chí, ý thức đấu tranh của những đội viên hay ko? Hay họ vẫn hiên ngang chắp tay súng xoá sổ quân thù. Có nhẽ đa phần người lính Tây Tiến đều là học trò, sinh viên còn ngồi trên ghế nhà trường, tuổi đời còn rất trẻ nên hành trang mang theo lúc ra chiến trường ko chỉ với súng đạn mà còn là một toàn cầu tâm hồn đầy mộng mơ. Nỗi nhớ đấy cũng được thi sĩ Nguyễn Đình Thi thể hiện trong bài “Quốc gia”:

“Những đêm dài hành quân nung nấu
Bỗng canh cánh nhớ mắt người yêu”

Tuy nhiên, thơ hay ta ko nên truy theo nghĩa riêng để làm mất đi vẻ đẹp của bài thơ đấy, ta phải truy theo nghĩa chung. Dù với tới quán kiều như Quang quẻ Dũng, dù với nhớ dáng hình yêu kiều của người con gái đi chăng nữa thì tất cả những người lính đều nhớ về quê hương, nhớ về Hà Nội với những con đường nồng nàn hoa sữa:

“Từ thuở mang gươm đi mở cõi
Nghìn năm thương nhớ đất Thăng Long”

Phân tích bài thơ Tây Tiến - Mẫu 7

Mọi trận chiến tranh rồi sẽ qua đi, bụi thời kì với thể phủ dày lên hình ảnh của những anh hùng vô danh, nhưng văn học với sứ mệnh thiêng liêng của nó đã khắc họa một cách vĩnh viễn vào tâm hồn người đọc hình ảnh những người con anh hùng của quốc gia đã ngã xuống vì nền độc lập của Tổ quốc trong suốt trường kỳ lịch sử. Và “Tây Tiến” là một trong những bài thơ hay, tiêu biểu của Quang quẻ Dũng cũng đã dựng lên một bức tượng đài bất tử tương tự về người lính cách mệnh trong cuộc kháng chiến trường kỳ chống thực dân Pháp xâm lược. Đó là bức tượng đài đã làm cho những người đội viên yêu nước từng ngã xuống trong những tháng năm gian khổ đấy bất tử cùng thời kì

“Sông Mã xa rồi Tây Tiến ơi!

Hồn về Sầm Nứa chẳng về xuôi”

Nhắc tới thi sĩ Quang quẻ Dũng, chúng ta nghĩ ngay tới tác phẩm để đời của ông – Tây Tiến. Bởi lẽ nó đã gắn bó một thời sâu sắc với thi sĩ. Tây Tiến là một đơn vị lính thời kháng chiến chống Pháp được thành lập năm 1947 làm nhiệm vụ phối hợp với lính Lào đánh tiêu hao sinh lực địch ở vùng Thượng Lào, trấn thủ một vùng rộng to ở Tây Bắc nước ta và biên giới Việt Lào. Quang quẻ Dũng từng là đại đội trưởng của binh đoàn Tây Tiến nhưng tới đầu năm 1948 vì yêu cầu nhiệm vụ ông chuyển sang đơn vị khác. Bài thơ được sáng tác cuối năm 1948 lúc thi sĩ đóng quân ở Phù Lưu Chanh một làng ven bờ sông Đáy, nhớ về đơn vị cũ ông đã viết nên bài thơ. Lúc đầu, ông đặt bài thơ là “Nhớ Tây Tiến” nhưng về sau đổi lại thành “Tây Tiến” vì cả bài thơ đã là một nỗi nhớ và chỉ với hai từ “Tây Tiến” cũng đủ gợi lên nỗi nhớ – cảm hứng chủ đạo trong toàn bộ bài thơ.

Là một người lính trẻ hào hoa, lãng mạn ra đi theo tiếng gọi của Tổ quốc, sống và đấu tranh nơi núi rừng gian khổ nhưng chất thi sĩ vẫn trào dâng mãnh liệt trong lòng thi sĩ. Một thời gắn bó sâu đậm với Tây Tiến, với đồng đội, với núi rừng đã làm cho ông ko khỏi bổi hổi, xúc động lúc nỗi nhớ về Tây Tiến dâng trào trong kí ức của thi sĩ.

“Sông Mã xa rồi Tây Tiến ơi!
Nhớ về rừng núi nhớ chơi vơi”

Câu thơ như tiếng gọi thật tâm , tha thiết xuất phát từ trái tim và tâm hồn người thi sĩ. Bằng cách sử dụng câu cảm thán và thủ pháp nghệ thuật nhân hoá, câu thơ trở nên đẹp diệu kỳ. “Sông Mã” ko đơn thuần là một con sông – nơi đã từng là địa bàn hoạt động của đoàn quân Tây Tiến – mà nó đã trở thành một hình ảnh hiện hữu, một chứng nhân lịch sử trong suốt thế cuộc người lính Tây Tiến với bao nỗi vui buồn, được mất. “Tây Tiến” ko chỉ để gọi tên một đơn vị lính mà nó đã trở thành một người bạn ” tri kỉ tri kỉ” để thi sĩ giãi bày tâm sự.

Câu thơ thứ hai với điệp từ “nhớ” được lặp lại hai lần đã diễn tả nỗi nhớ quay quắt, cồn cào đang ùa vào tâm trí Quang quẻ Dũng. Tính từ “chơi vơi” – biểu cảm một nỗi nhớ nhẹ và rất sâu – kết hợp với từ “nhớ” đã khắc sâu được tình cảm nhớ nhung da diết của thi sĩ. Và nỗi nhớ đó như một cơn thác lũ tràn vào tâm trí đẩy ông vào trạng thái bồng bềnh, hư ảo. Có nhẽ Quang quẻ Dũng đã học tập cách diễn đạt nỗi nhớ trong ca dao:

“Ra về nhớ bạn chơi vơi Nhớ chiếu bạn trải
Nhớ chăn bạn nằm”

Hai câu đầu với cách tiêu dùng từ lựa chọn, gợi hình gợi cảm đã mở cửa cho nỗi nhớ trào dâng mãnh liệt trong tâm hồn thi sĩ.

"Sài Khao sương lấp đoàn quân mỏi
Mường Lát hoa về trong đêm tương đối
Dốc lên khúc khuỷu dốc thăm thẳm
Hẻo lánh cồn mây, súng ngửi trời
Nghìn thước lên cao, nghìn thước xuống
Nhà người nào Pha Luông mưa xa khơi”

Quang quẻ Dũng đã liệt kê hàng loạt những địa danh như: Sài Khao, Mường Lát, Pha Luông… - địa bàn hoạt động của binh đoàn Tây Tiến – những dòng tên mang âm hưởng của rừng núi hoang vu và man dại. Núi rừng Tây Bắc đẹp hùng vĩ mà dữ dội, một vùng đất với địa hình hiểm trở, khí hậu khắc nghiệt, nơi rừng thiêng nước độc. Sở hữu những đêm dài hành quân người lính Tây Tiến vất vả đi trong đêm dày đặc sương giăng, ko nhìn rõ mặt nhau. “Đoàn quân mỏi” nhưng ý thức ko “mỏi”. Bởi ý chí quyết tâm ra đi vì Tổ quốc đã làm cho những trí thức Hà thành yêu nước trở nên kiên cường, quật cường hơn. Quang quẻ Dũng đã rất tài tình lúc đưa hình ảnh “sương” vào đây để khắc họa rõ hơn sự khắc nghiệt của núi rừng Tây Bắc trong những đêm dài lạnh lẽo. Cũng miêu tả về “sương”, Chế Lan Viên cũng đã viết trong “Tiếng hát con tàu”:

“Nhớ bản sương giăng, nhớ đèo mây phủ
Nơi nao qua lòng lại chẳng yêu thương
Lúc ta ở chỉ là nơi đất ở
Lúc ta đi đất đã hóa tâm hồn”

Thiên nhiên Tây Bắc, qua ngòi bút lãng mạn của Quang quẻ Dũng, được cảm nhận với vẻ đẹp vừa phổ quát vừa độc đáo, vừa hùng vĩ vừa thơ mộng, hoang vu mà rét mướt. Sở hữu những lúc người lính Tây Tiến phải vất vả để trèo lên đỉnh chạm tới mây trời. Quang quẻ Dũng đã khéo léo sử dụng từ “thăm thẳm” mà ko tiêu dùng từ “chót vót”. Bởi nói “chót vót” người ta còn với thể cảm nhận và thấy được bề sâu của nó nhưng “thăm thẳm” thì khó với người nào với thể hình dung được nó sâu thế nào. Bằng những từ láy gợi hình ảnh rất cao như “khúc khuỷu”, “thăm thẳm”, “hẻo lánh”, thi sĩ đã làm cho người đọc cảm nhận được dòng hoang vu, dữ dội của núi rừng Tây Bắc. Hình ảnh nhân hóa, ẩn dụ “ súng ngửi trời” được tiêu dùng rất hồn nhiên và cũng rất táo tợn, vừa ngộ nghĩnh, vừa với chất tinh nghịch của người lính, cho ta thấy kế bên thiên nhiên hiểm trở còn hiện lên hình ảnh người lính với tư thế uy phong lẫm liệt nơi núi rừng hoang vu. Câu thơ sử dụng nhiều thanh trắc đã tạo nên vẻ gân guốc, nhọc nhằn đã nhấn mạnh được cảnh quang quẻ thiên nhiên Tây Bắc thật cheo leo, hiểm trở. Đứng trên đỉnh dốc núi cao, họ nhìn xuống con đường hiểm trở vừa vượt qua và con đường gấp khúc sẽ đi xuống. Đường lên dốc và đường xuống dốc đều thăm thẳm, tun hút. Hình ảnh thơ thật đối xứng, câu thơ như một đường thẳng bị bẻ gập lại: “Nghìn thước lên cao, nghìn thước xuống”

Điệp từ “nghìn thước” đã mở ra một ko gian nhìn từ trên xuống cũng như từ dưới lên thật hùng vĩ. Kế bên dòng hiểm trở, hoang vu ta cũng thấy được vẻ đẹp trữ tình nơi núi rừng: “Nhà người nào Pha Luông mưa xa khơi”. Xa xa, lẫn trong màn mưa núi sương rừng, bản làng mờ ảo, thấp thoáng trong thung lũng, lúc ẩn lúc hiện. Sở hữu những cơn mưa rừng chợt tới đã để lại bao giá rét cho người lính Tây Tiến. Nhưng dưới ngòi bút của Quang quẻ Dũng, nó trở nên lãng mạn, trữ tình hơn. Thi sĩ đã thông minh, thông minh lúc nói tới mưa rừng bằng cụm từ “mưa xa khơi”. Nó gợi lên một dòng gì đó rất kì bí, hoang vu giữa chốn núi rừng. Câu thơ thứ 8 với 7 thanh bằng như làm dịu đi vẻ dữ dội, hiểm trở của núi rừng và mở ra một bức tranh thiên nhiên nơi núi rừng đầy lãng mạn. Những câu thơ Tây Tiến giàu chất tạo hình hôm nay gợi nhớ những dòng thơ trong “Chinh phụ ngâm khúc”

“Hình khe thế núi xa gần
Đứt thôi lại nổi, thấp đà lại cao
Sương đầu núi buổi chiều như dữ dội
Nước lòng khe nẻo suối còn sâu”

Tám câu thơ đầu của bài thơ Tây Tiến là nỗi nhớ về núi rừng Tây Bắc, về đồng đội Tây Tiến. Qua những chi tiết đặc tả về thiên nhiên núi rừng Tây Bắc, nó đã trở thành Một kí ức xa xôi trong tâm trí thi sĩ. Đó là một nỗi nhớ mãnh liệt cuả người lính Tây Tiến nói riêng và của những người lính nói chung.

Hình ảnh người lính Tây Tiến là một bức tượng đài đẹp đẽ với tư thế hiên ngang, khí phách anh hùng và với cả những say mê, ước vọng lãng mạn, đẹp đẽ. Nhưng thơ Quang quẻ Dũng còn tả rất thực về những mất mát, hy sinh của đoàn binh Tây Tiến. Ko thi vị hóa hiện thực ngòi bút thơ Quang quẻ Dũng dám nhìn thẳng vào những tổn thất thế tất của con người trong trận chiến tranh thảm khốc. Hình ảnh người lính Tây Tiến với những phút giây mỏi mệt:

“Anh bạn dãi dầu ko bước nữa
Gục lên súng mũ quên mất đời”

Chữ “dãi dầu” đã lột tả được hết sự khốc liệt của trận chiến đấu. Bao nhiêu sóng gió, nghiêm trọng, gian khổ phủ lên đầu người lính nên mỏi mệt, dãi dầu là những phút giây đương nhiên. Người lính Tây Tiến ko rũ bỏ, quay lưng lại với kháng chiến, tốt phút giây phó mặc, bất cần, đầy ngạo nghễ của người lính cũng là điều thế tất đó sao. Những anh đã ko bước tiếp được nữa trên con đường hành quân đầy gian khổ. Sở hữu những người bạn của Quang quẻ Dũng gục lên súng ngủ. “Ngục” là một động từ miêu tả động thái rất nhanh,biểu thị ko còn sức chịu đựng được nữa. Những anh cố gượng gập dậy bước tiếp nhưng ko còn sức. Câu thơ: “gục lên súng mũ quên mất đời” tả một giấc ngủ nghìn thu, cực tả những gian khổ và hy sinh.

Cũng với người hiểu câu thơ này tả một giấc ngủ tranh thủ của người lính để lấy sức tiếp tục đường hành quân. Nhưng câu thơ dẫu viết theo nghĩa nào cũng đều nói về sự gian khổ tột cùng. Nhưng nhiều người hiểu theo cách ở trên bởi nó thích hợp với chất bi tráng của thế cuộc chiến binh Tây Tiến: chết rồi mà vẫn ngang tàng, khí phách. Ba chữ cuối: “quên mất đời” thể hiện ý thức, thái độ của người lính trước dòng chết, xem như đó là điều hiển nhiên, nhẹ tựa lông hồng. Những anh lên đường, tới với núi rừng miền Tây và biết rằng: “Kim cổ chinh chiến kỉ nhân hồi”.

Nếu ở mấy câu đầu tác giả mở rộng thiên nhiên miền Tây Bắc mênh mông qua ko gian hùng vĩ, thơ mộng của những cơn mưa rừng với độ cao chạm tới cả mây trời của đỉnh núi Tây Bắc. Thì tới với hai câu thơ sau đây thiên nhiên lại được khám phá theo chiều thời kì với hai từ láy “chiều chiều” và “đêm đêm”

“Chiều chiều oai linh thác gầm thét
Đêm đêm Mường Hịch cọp trêu người”

Người ta hay nói tới rừng thiêng nước độc, lam sơn chướng khí. Với rừng núi Tây Bắc, cứ mỗi buổi chiều tà lại nghe tiếng thác gầm thét đổ xuống từ trên cao và cứ mỗi đêm sâu lại nghe tiếng cọp gầm. Âm thanh nào cũng kinh rợn. Quang quẻ Dũng bằng tài thẩm âm của mình đã cụ thể hóa và làm sống động hóa những nhận xét của người đời. Vậy chỉ với hai câu thơ, Quang quẻ Dũng đã phát huy tối đa trí tưởng tượng để cực tả vẻ hoang vu, hùng vĩ của núi rừng, miền đất đấy còn chứa nhiều điều hoang vu và kì bí của miền rừng núi Tây Bắc. Những nghiêm trọng vẫn rình rập đâu đó, những nét dữ dội quyết liệt mà đoàn binh Tây Tiến đã một thời vượt qua.

“Nhớ ôi Tây Tiến cơm lên khói
Mai Châu mùa em thơm nếp xôi”

Chiến binh Tây Tiến hào hùng mà cũng rất đỗi hào hoa, rất nhạy cảm trước vẻ đẹp thiên nhiên và sự đằm thắm tình người. Hai câu thơ ko với cảnh thiên nhiên miền Tây, chỉ với cảnh sinh hoạt đời sống thường ngày. Sau những câu thơ rất dữ dội và gân guốc là một xúc cảm thơ đằm thắm, thiết tha. Câu cảm thán gợi nỗi bâng khuâng lúc hồi ức lại những kỉ niệm rét mướt: lúc đoàn binh ngừng lại sau một đoạn đường hành quân vất vả, lều trại được dựng lên ở một bản làng, một bếp lửa ánh đỏ hồng, một nồi xôi hương bay ngạt ngào, khói bếp khói rơm bay lên hòa quyện vào khói lam chiều. Đồng đội lại quây quần bên nhau, quên đi bao vất vả, gian khổ. Chiến tranh lùi lại vào một góc khuất nào đó nhường chỗ cho một cảnh sinh hoạt tươi vui.

Ở đoạn hai, thiên nhiên và con người Tây Bắc lại được mở ra với một vẻ đẹp mới, khác với đoạn đầu. Anh hùng trong đấu tranh nhưng người lính Tây Tiến cũng say mê, lãng mạn trong đêm hội:

“Doanh trại bừng lên hội hoa chúc
Kìa em xiêm áo tự bao giờ
Khèn lên man điệu nàng e lệ
Nhạc về Viên Chăn xây hồn thơ
Người đi Châu Mộc chiều sương đấy
Sở hữu thấy hồn lau nẻo bờ bến
Sở hữu nhớ dáng người trên độc mộc
Trôi dòng nước lũ hoa đu đưa”

Những câu thơ đầy ánh sáng và âm thanh, với thơ và với nhạc, đối lập hoàn toàn với những con đường hành quân gian lao, nguy hiểm, với những thiếu thốn, nhọc nhằn... Điệu nhạc hồn thơ như thăng hoa cho tâm hồn người đội viên đựng cánh, hòa nhịp vào những điệu khèn, câu hát say mê. Ko gian Tây Bắc chơi vơi trong một miền tiềm thức, với dáng người trên độc mộc, với dòng nước lũ hoa đu đưa, khắc sâu, ghi tạc trong tâm hồn người đội viên. Những nghi vấn tu từ dịu nhẹ, bâng khuâng làm ko gian núi rừng thêm chơi vơi, bảng lảng trong sương, trong khói. Ngòi bút tả thực của Quang quẻ Dũng tới đây trở nên mềm mại và uyển chuyển, chứa đựng dòng tình sâu lắng, thiết tha.

Quang quẻ Dũng cũng ko chỉ khắc tạc hình ảnh của những người lính với một đời sống tình cảm hết sức phong phú, những tình cảm to lao là tình quân dân. Quang quẻ Dũng đã đặc trưng quan tâm tới ý tưởng dựng tượng đài người lính Tây Tiến trong tác phẩm của mình. Thi sĩ đã sử dụng hệ thống tiếng nói giàu hình ảnh, hàng loạt những thủ pháp như tương phản, nhân hoá, tăng cấp ý nghĩa để tạo ấn tượng mạnh, để khắc tạc một cách sâu sắc vào tâm trí người đọc hình ảnh những người con anh hùng của quốc gia, của dân tộc. Đó là bức tượng đài sừng sững giữa núi cao sông sâu, giữa một ko gian hùng vĩ như chúng ta đã thấy trong những câu thơ:

“Tây Tiến đoàn quân ko mọc tóc
Quân xanh màu lá dữ oai hùm
Mắt trừng gửi mộng qua biên giới
Đêm mơ Hà Nội dáng kiều thơm
Tản mạn biên giới mồ viễn xứ
Chiến trường đi chẳng tiếc đời xanh
Áo bào thay chiếu anh về đất
Sông Mã gầm lên khúc độc hành.”

Nếu như ở những đoạn thơ trước đó người lính mới chỉ hiện ra trong: ”Sài Khao sương lấp đoàn quân mỏi” hay trong khuông cảnh hết sức lãng mạn trong đêm liên hoan, đêm lửa trại thắm tình những nước thì ở đây là hình ảnh đoàn binh ko mọc tóc da xanh như lá rừng. Cảm hứng trung thực của Quang quẻ Dũng đã ko né tránh việc mô tả cuộc sống gian khổ mà người lính phải chịu đựng. Những cơn sốt rét rừng làm tóc họ ko thể mọc. Cũng vì sốt rét rừng mà da họ xanh như lá cây (chứ ko phải họ xanh màu lá nguỵ trang), vẻ ngoài nhường nhịn như rất tiều tuỵ. Nhưng toàn cầu ý thức của người lính lại cho thấy họ chính là những người chiến binh anh hùng, họ còn chứa đựng cả một sức mạnh áp đảo quân thù. Loại giỏi của Quang quẻ Dũng là mô tả người lính với những nét khắc khổ tiều tuỵ nhưng vẫn gợi ra âm hưởng rất hào hùng của cuộc sống.

Với những thanh trắc rơi vào trọng âm đầu của câu thơ như “tiến”, “mọc tóc” đã làm âm hưởng của câu thơ vút lên. Không những thế, họ còn là cả một đoàn binh. Hai chữ “đoàn binh” – âm Hán Việt đã gợi ra một khí thế hết sức nghiêm trang, kiêu hùng. Thủ pháp tương phản mà Quang quẻ Dũng sử dụng ở câu thơ “Quân xanh màu lá dữ oai hùm” ko chỉ làm vượt bậc lên sức mạnh ý thức của người lính mà còn thấm sâu màu sắc văn hoá của dân tộc. Ở đây, thi sĩ muốn nói tới sức mạnh bách chiến bách thắng bằng một hình ảnh thân thuộc trong thơ văn xưa. Phạm Ngũ Lão cũng ca tụng người anh hùng vệ quốc trong câu thơ: “Hoành sóc giang san cáp kỷ thu – Tam quan kỳ hổ khí thôn ngưu”. Và ngay cả Hồ Chí Minh trong “Đăng sơn” cũng viết: “Nghĩa quân tráng khí thôn ngưu đẩu – Thể diện sài long xâm lược quân“

Sở hữu thể nói Quang quẻ Dũng đã sử dụng một mô-típ mang đậm màu sắc phương Đông để câu thơ mang âm vang của lịch sử, hình tượng người lính cách mệnh gắn liền với sức mạnh truyền thống của Dân tộc. Đọc câu thơ: “Quân xanh màu lá dữ oai hùm” ta như nghe thấy âm hưởng của một hào khí ngút trời Đông Á.

Người lính Tây Tiến mạnh mẽ, rắn rỏi trong đấu tranh, nhưng cũng hết sức lãng mạn, say mê trong những giây phút thơ mộng. Ở đây, với sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa tư chất của một anh hùng và phong cách của một trí thức lãng mạn. Hình tượng người lính Tây Tiến bỗng trở nên rất đẹp lúc Quang quẻ Dũng bổ sung vào bức tượng đài này chất hào hoa, lãng mạn trong tâm hồn họ:

“Mắt trừng gửi mộng qua biên giới
Đêm mơ Hà Nội dáng kiều thơm”

Bao nhiêu yêu thương, nhớ mong, mộng ước của họ được gửi gắm, dồn tụ ở hình ảnh “mắt trừng”. Hình ảnh đấy ko chỉ gợi một nỗi niềm đau đáu khôn nguôi mà còn chất chứa bao khắc khoải, mong chờ. Bên giới và Hà Nội nguy nga với một khoảng cách rất xa xôi, người lính Tây Tiến muốn thông qua những mộng đẹp, những khát vọng diệt thù để làm cầu nối thu gắn ko gian, kéo hẹp khoảng cách. “Dáng kiều thơm” và một Hà Nội phồn hoa xa xôi chính là nguyên do của nỗi niềm mong nhớ đấy. Đó ko phải là một bóng vía nào cụ thể nào, cũng ko chỉ bó hẹp trong một tình yêu lứa đôi, niềm thương nhớ dâng trào của người lính cao hơn là một vẻ đẹp tấm lòng luôn hướng về Tổ quốc, hướng về Thủ đô. Người lính dẫu ở nơi biên giới hay viễn xứ xa xôi mà lòng lúc nào cũng hướng về Hà Nội. Người lính Tây Tiến dẫu “mắt trừng gửi mộng qua biên giới” mà niềm thương nỗi nhớ vẫn hướng về một “dáng kiều thơm”. Đã một thời, với dòng nhìn ấu trĩ, người ta phê phán thói tiểu tư sản, thực ra nhờ vẻ đẹp đấy của tâm hồn mà người lính với sức mạnh vượt qua mọi gian khổ, người lính trở thành một biểu tượng cho vẻ đẹp của con người Việt Nam. Quang quẻ Dũng đã tạo nên một tương phản hết sức đặc sắc – những con người đấu tranh kiên cường với ý chí sắt thép cũng chính là con người với một đời sống tâm hồn phong phú. Người lính Tây Tiến ko chỉ biết cầm súng cầm gươm theo tiếng gọi của non sông mà còn rất hào hoa, giữa bao nhiêu gian khổ, thiếu thốn trái tim họ vẫn rung động trong một nỗi nhớ về một dáng kiều thơm, nhớ về vẻ đẹp của Hà Nội – Thăng Long xưa. Ta bỗng nhớ tới câu thơ của Huỳnh Văn Nghệ: “Từ thuở mang gươm đi mở nước – Nghìn năm thương nhớ đất Thăng Long”

Nếu như ở 4 câu thơ trên, người lính Tây Tiến hiện ra trong hình ảnh một đoàn binh với những bước chân Tây Tiến vang lừng khí thế hào hùng và một toàn cầu tâm hồn hết sức lãng mạn thì ở đây bức tượng đài người lính Tây Tiến được khắc tạc bằng những đường nét vượt bậc về sự hy sinh của họ. Quang quẻ Dũng đã mô tả một cách trung thực sự hy sinh của người lính bằng cảm hứng lãng mạn, hình tượng vì thế không những ko rơi vào bi lụy mà còn với sức bay bổng.

Ngay chính trong dòng chết, người lính Tây Tiến vẫn thể hiện, khẳng định được khí phách anh hùng, tư thế ngạo nghễ của mình. Người ta với thể rùng mình ghê sợ trước dòng lạnh lẽo, hoang vu của những “mồ viễn xứ” nhưng ko khỏi tự hào, tự hào trước sự hi sinh quật cường anh hùng của đoàn binh. Những từ Hán Việt “biên giới, chiến trường, viễn xứ, độc hành” được sử dụng trọng thể giống như những nén tâm nhang trước họ. Ngày xưa, nhà vua vẫn thường tặng thưởng áo bào cho những tráng sĩ thắng trận trở về, nhưng ở thời của người lính Tây Tiến thì làm gì với chiếc áo bào nào. Vậy mà Quang quẻ Dũng vẫn gọi những manh áo lính với một cách tự hào là “áo bào”. Những người trong cuộc kể lại rằng ngày đấy lúc đầu với quan tài và bài niệm nhưng sau đó lính Tây Tiến hi sinh nhiều, người bản xứ đã cho những mảnh chiếu cuốn thân, nhưng rồi chiếu cũng hết, họ đã mặc nguyên những chiếc áo lính để trở về với đất mẹ. Quang quẻ Dũng muốn tránh đi sự thực đau lòng nên đã gọi đó là chiếc áo bào. Đó là một cách nói sang trọng, yên ủi người ra đi và cũng đỡ tủi lòng người đưa tiễn. Cụm từ “anh về đất” nói về dòng chết nhưng lại bất tử hoá người lính, nói về dòng bi thương nhưng lại bằng hình ảnh tráng lệ. Với hai lần xuất hiện trong bài thơ, sông Mã đã luôn gắn liền và dõi theo con đường hành quân, đấu tranh gian khổ của đoàn binh. Sự ra đi của người lính Tây Tiến là một hiện thực thế tất của chiến tranh và thiên nhiên hòa cùng nỗi đau với con người. Sông Mã gào thét, vang vọng lên “khúc độc hành” giống như một khúc tráng ca tiễn đưa người anh hùng về với đất mẹ. Sự hi sinh đấy được đặt giữa đất trời, thiên nhiên, với đất mẹ dang tay đón đợi, với dòng sông Mã anh hùng dạo lên khúc tráng ca, đó là sự hi sinh cao đẹp, cao quý nhất.

Qua bài thơ Tây Tiến của Quang quẻ Dũng, hình ảnh người lính hiện lên trung thực, lãng mạn, đa tình, đa cảm đồng thời cũng rất hào hùng. Với nhiều từ ngữ mang sắc thái cổ điển, trọng thể tác giả tạo được ko khí thiêng liêng, làm cho dòng chết bi tráng của người lính vang động cả thiên nhiên. Âm hưởng bốn câu thơ cuối làm cho tương đối thơ cứ vọng dài thăm thẳm ko dứt, hòa với bước đường của người đội viên tự nguyện lên đường vì quốc gia.

"Tây Tiến người đi ko hứa ước,
Đường lên thăm thẳm một chia phôi.
Người nào lên Tây Tiến mùa xuân đấy,
Hồn về Sầm Nứa chẳng về xuôi."

Hơn năm mươi năm qua, bài thơ Tây Tiến vẫn còn sức quyến rũ với người đọc hôm nay, gợi về những năm tháng ko thể nào quên trong giai đoạn kháng chiến chống Pháp. Bằng văn pháp vừa hiện thực vừa lãng mạn, Quang quẻ Dũng diễn đạt tài tình nỗi gian khổ trên những con đường hành quân của binh đoàn Tây Tiến, dựng lên được hình tượng vô cùng đẹp đẽ về người lính với hào khí ngất trời trong đấu tranh và nét hào hoa, lãng mạn trong tâm hồn. Bức tượng đài người lính Tây Tiến được khắc tạc bằng cả tình yêu của Quang quẻ Dũng đối với những người đồng đội, đối với quốc gia của mình.

Phân tích bài thơ Tây Tiến - Mẫu 8

"Tây Tiến" là bài thơ của người lính nói về người lính – anh Vệ quốc quân thời 9 năm kháng chiến chống Pháp. Quang quẻ Dũng vừa cầm súng đánh giặc vừa làm thơ nên thơ ông rất trung thực và hào sảng, dư ba. Bài thơ được Quang quẻ Dũng viết vào năm 1948, lúc cuộc kháng chiến thần thánh của dân tộc bước sang năm thứ ba, chặng đường kháng chiến còn đầy thử thách gian lao.

Mở đầu bài thơ là một tiếng gọi làm nao lòng người. Nỗi thương nhớ, nỗi nhớ như nén chặt, bỗng trào dâng:

"Sông Mã xa rồi, Tây Tiến ơi!
Nhớ về rừng núi, nhớ chơi vơi".

Từ "ơi" bắt vần với từ láy "chơi vơi" làm cho âm điệu câu thơ trở nên tha thiết sâu lắng, bổi hổi. Hai chữ "nhớ" như hai điểm nhấn gợi tả nỗi nhớ "chơi vơi" cháy bỏng khôn nguôi. Từ Phù Lưu Chanh ông nhớ dòng sông Mã, nhớ núi rừng miền Tây, nhớ đoàn binh Tây Tiến – một đơn vị lính đã hoạt động tại vùng rừng núi miền Tây Thanh Hóa, Hòa Bình, Sơn La – biên giới Việt Lào trong những năm đầu kháng chiến. Bao kỉ niệm đẹp một thời chinh chiến bỗng sống dậy. Những tên bản, tên mường của rừng xưa núi cũ yêu thương hiện về, bỗng trở nên sắp gũi thân thiết, làm xao xuyến hồn người đội viên:

"Sài Khao sương lấp đoàn quân mỏi.
Mường Lát hoa về trong đêm tương đối".

Những Sài Khao, Mường Lát những địa danh vời vợi nghìn trùng từng in dấu chân đoàn chiến binh Tây Tiến. Trong "sương lấp", trong "đêm tương đối" mịt mù, lạnh lẽo, đoàn dũng sĩ đã phải vượt qua những nẻo đường hành quân vô cùng gian khổ. Ngày nối ngày, đêm nối đêm, trải qua bao dãi dầu, "đoàn quân mỏi" giữa dòng biển sương mù của núi rừng miền Tây; "đoàn quân mỏi" tưởng như bị "lấp" đi, bị trĩu xuống trong mỏi mệt, gian truân, nhưng thật bất thần, bỗng xuất hiện "hoa về trong đêm tương đối". Loại mỏi mệt, dòng gian khổ như đã tiêu tán. Sau thanh bằng liên tục diễn tả dòng nhẹ nhõm, dòng lâng lâng trong tâm hồn người lính trẻ đi tới đích sau những chặng đường dài hành quân đầy thử thách: "Mường Lát hoa về trong đêm tương đối".

Trận đấu đấu diễn ra khốc liệt giữa núi rừng miền Tây. Những đèo dốc "khúc khuỷu", "thăm thẳm" chưa từng in dấu chân người! Những "cồn mây hẻo lánh". Những tầm cao của núi, những chiều sâu của lũng, của suối thử thách chí can trường như chặn bước tiến của đoàn quân:

“Dốc lên khúc khuỷu dốc thăm thẳm
Hẻo lánh cồn mây, súng ngửi trời
Nghìn thước lên cao, nghìn thước xuống
Nhà người nào Pha Luông mưa xa khơi”

Những từ láy: "thăm thẳm", "khúc khuỷu", "hẻo lánh" được lựa chọn và sử dụng như những nét khắc, nét vẽ với trị giá tạo hình đặc sắc, làm hiện lên những dốc, những cồn mây mà thi sĩ và đồng đội phải vượt qua trong những tháng ngày: "áo vải chân ko đi lùng giặc đánh" (Hồng Nguyên). "Súng ngửi trời" là một hình ảnh nhân hóa phản ánh dòng ngộ nghĩnh, hồn nhiên trẻ trung và yêu đời của người lính trẻ. Sở hữu câu thơ gồm Hai vế tiểu đối, bản lĩnh kiên cường của người đội viên Tây Tiến được đo bằng: "Nghìn thước lên cao // Nghìn thước xuống". Núi tiếp núi, đèo nối đèo, hết lên cao, lại xuống thấp, đoàn quân đi trong mù sương, trong màn mưa rừng. Từ những đỉnh cao " nghìn thước", những chiến binh dõi tầm mắt nhìn xa. Những bản mường, những nhà sàn thấp thoáng ẩn hiện. Câu thơ thất ngôn, toàn thanh bằng gợi tả xúc cảm tươi vui, lâng lâng thảnh thơi dâng lên trong tâm hồn người lính trẻ rất lạc quan yêu đời lúc dõi nhìn về xa qua màn mưa rừng: "Nha người nào Pha Luông mưa xa khơi".

Những gì đã xảy ra trên những nẻo đường trường chinh lửa máu và gian khổ đấy? Âm điệu câu thơ bỗng trĩu xuống, nao nao:

"Anh bạn dãi dầu ko bước nữa.
Gục lên súng mũ quên mất đời!".

Hai tiếng "anh bạn" đựng lên như một tiếng khóc thầm. Trong gian khổ "dãi dầu", trong những ngày dài hành quân và đấu tranh, với bao đồng đội thân yêu đã "ko bước nữa",. vĩnh biệt đoàn binh, "quên mất đời", quên mất đồng chí bạn bè, nằm lại vĩnh viễn nơi chân đèo, góc núi. Bốn chữ "gục lên súng mũ" thể hiện một sự hi sinh vô cùng bi tráng: ngã xuống, gục xuống trên phố hành quân giữa trận đánh lúc súng còn cầm trên tay, mũ còn đội trên đầu. Mặc dù Quang quẻ Dũng đã thay thế từ "chết", từ "hi sinh" bằng cụm từ "ko bước nữa", "gục lên"…, "quên mất đời!", nhưng vẫn trào lên nỗi xót xa, tiếc thương. Sự thực chiến tranh xưa nay vẫn thế! Sở hữu điều là vần thơ của Quang quẻ Dũng tuy nói tới dòng chết của người lính nhưng ko gợi ra bi lụy, thảm thương trái lại, trong sự tiếc thương với niềm tự hào khẳng định: Vì độc lập, tự do mà với biết bao đội viên anh hùng đã ngã xuống trên những chiến trường, trong tư thế lẫm liệt "gục lên súng mũ…" tương tự!

Cảnh tượng chiến trường đâu chỉ với đèo cao, cồn mây, dốc thẳm, đâu chỉ với mưa nghìn, muỗi rừng vắt núi, mà còn với biết bao thử thách của rừng thiêng tự nghìn đời mang dòng vẻ hoang vu và bí mật, hùng vĩ và tôn nghiêm. Chiều nối chiều, đêm tiếp đêm, chiến khu vang động tiếng "gầm thét" của thác. Trên một ko gian mênh mông của chốn đại nghìn, từ Pha Luông tới Mường Hịch hoang vu, dòng chết đang rình rập đe dọa. Chốn rừng thiêng ẩn dấu nhiều bí mật "oai linh", được nhân hóa như tăng thêm phần dữ dội. Thác thì "gầm thét", cọp thì "trêu người" như để thử thách chí can trường những chiến binh Tây Tiến:

Via @: nongdanmo.com

"Chiều chiều oai linh thác gầm thét
Đêm đêm Mường Hịch cọp trêu người".

Vượt lên gian khổ, hi sinh, hành trang người lính đầy ắp những kỉ niệm đẹp của tình quân dân. Quên sao được "cơm lên khói", hương vị đượm đà của "mùa em thơm nếp xôi". Trong dòng hương vị đượm đà của bát cơm tỏa khói, của hương nếp xôi còn quyện theo bao tình sâu nghĩa nặng của bà con dân bản Mai Châu, của "mùa em". Hai tiếng "nhớ ôi" gợi lên nhiều bâng khuâng, vương vấn, thấm thía và ngọt ngào:

"Nhớ ôi Tây Tiến cơm lên khói
Mai Châu mùa em thơm nếp xôi"

Phần thứ hai bài "Tây Tiến" gồm với 8 câu nói về "hội hoa chúc" và những chiều sương cao nguyên Châu Mộc. Giọng thơ man mác, bâng khuâng. Thi sĩ tự hỏi mình "với thấy" và "với nhớ". Chất tài tử, tài hoa và lãng mạn của những chàng lính chiến được nói tới thật hay trong đêm "hội hoa chúc". Chữ "kìa" là đại từ để trở từ xa, gợi nhiều ngạc nhiên, tình tứ. Trong ánh lửa đuốc bập bùng, sự xuất hiện những cô gái Mường, cô gái Thái miền Tây Bắc, những cô gái phù-xao Lào trong bộ xiêm áo dân tộc rực rỡ đem tới cho những người lính trẻ đoàn binh Tây Tiến bao niềm vui, tình quân dân thắm thiết. Sở hữu tiếng khèn "man điệu" của núi rừng,với khúc nhạc du dương "xây hồn thơ". Sở hữu dáng điệu duyên dáng "e lệ" của "nàng", của những "bông hoa rừng" đang múa, đang múa lăm- vông:

“Doanh trại bừng lên hội hoa chúc
Kìa em xiêm áo tự bao giờ
Khèn lên man điệu nàng e lệ
Nhạc về Viên Chăn xây hồn thơ”

Chữ "bừng" là một nét vẽ với thần. "Bừng" là sáng bừng lên, cháy rực lên từ những ngọn đuốc trong đêm "hội hoa chúc". Cũng với tức thị tưng bừng rộn ràng qua tiếng khèn "man điệu", qua giọng hát tình tứ, mê say của bài dân ca Thái, dân ca Lào.

Nhớ Tây Tiến là nhớ tới những chiều sương cao nguyên, nhớ tới những con thuyền độc mộc, nhớ tới "hồn lau nẻo bờ bến". Nhớ nhiều, nhớ mãi "dáng người trên độc mộc", nhớ ko bao giờ quên hình ảnh nên thơ "Trôi dòng nước lũ hoa đu đưa". Nếu ko sống mạnh mẽ, sống hết mình của đời người lính trẻ một thời trận mạc gian truân thì ko thể nào viết được những vần thơ mang hương sắc núi rừng xa lạ, tươi đẹp và thơ mộng như thế. Âm điệu đoạn thơ trầm bổng lâng lâng như đang ru hồn ta vào cõi mộng. Chất nhạc, chất thơ họa toát lên từ vần thơ, cho thấy tính thẩm mĩ độc đáo của ngòi bút thơ Quang quẻ Dũng, đồng thời khắc họa vẻ đẹp tâm hồn những đội viên Tây Tiến: trong gian khổ và thử thách, trong gian truân và chết chóc, học vẫn lạc quan và yêu đời, hồn nhiên và mộng mơ.

Đây là một trong những đoạn thơ hay nhất trong bài "Tây Tiến" đã thể hiện sự cảm nhận và diễn tả tinh tế, tài hoa vẻ đẹp thiên nhiên và tình người, đồng thời lại rất mực hồn nhiên từng làm mê say người đọc:

" Người đi Châu Mộc chiều sương đấy
Sở hữu thấy hồn lau nẻo bờ bến
Sở hữu nhớ dáng người trên độc mộc
Trôi dòng nước lũ hoa đu đưa”

Phần thứ ba, Quang quẻ Dũng đã dựng lên một tượng đài hùng vĩ, bi tráng về đoàn binh Tây Tiến. Đoàn quân luồng rừng đi trong biển sương mù, trong những cồn mây trong màn mưa, vượt qua bao nhiêu núi cao, đèo cao, dốc thẳm, "áo vải chân ko đi lùng giặc đánh", bỗng bất thần xuất hiện:

“Tây Tiến đoàn quân ko mọc tóc
Quân xanh màu lá dữ oai hùm
Mắt trừng gửi mộng qua biên giới
Đêm mơ Hà Nội dáng kiều thơm
Tản mạn biên giới mồ viễn xứ
Chiến trường đi chẳng tiếc đời xanh
Áo bào thay chiếu anh về đất
Sông Mã gầm lên khúc độc hành.”

Đoạn thơ ghi lại một cách chân thật, hào hùng dòng khốc liệt dữ dội của chiến tranh, của một dân tộc quật khởi đứng lên tiêu dùng giáo mác, gậy tầm vông chống lại sắt thép quân thù. Hình tượng thơ được đặt trong thế tương phản đối lập để khẳng định chí khí hiên ngang, anh hùng, những tâm hồn với bao mộng mơ tuyệt đẹp. "Đoàn binh ko mọc tóc", "quân xanh màu lá", với vẻ tiều tụy, ốm đau vì bệnh sốt rét rừng, nhưng tư thế vô cùng uy phong lẫm liệt: "dữ oai hùm". Cũng là một cách nói truyền thống trong thơ ca dân tộc ngợi ca sức mạnh Việt Nam: "Tam quân tỳ hổ khí thôn Ngưu" (Phạm Ngũ Lão), "Tỳ hổ ba quân – Giáo gươm sáng chói" (Trương Hán Siêu), "Sĩ tốt kén tay tì hổ - Bề tôi chọn kẻ vuốt nanh" (Nguyễn Trãi). Và những năm đầu kháng chiến chống Pháp, anh lính Cụ Hồ mang sức mạnh Việt Nam từ nghìn xưa ra trận với chí khí lẫm liệt, nếm trải biết bao đắng cay ngọt bùi, bao thiếu thốn gian truân, từng đánh những trận đánh đẫm máu giữa rừng sâu. Quang quẻ Dũng đã kế thừa một cách thông minh thơ ca cổ điển dân tộc để viết nên những vần thơ tương tự!

Đoàn binh Tây Tiến phần to cán bộ và đội viên là thanh niên, học trò, sinh viên của 36 xã phường, nơi nghìn năm văn vật. Là "Những chàng trai chưa trắng nợ anh hùng…" ra đi đánh giặc với bao "mộng" và "mơ" tuyệt đẹp. Mộng chiến công. Mộng đánh tan đồn giặc, cướp súng giặc giết thịt giặc. "Mắt trừng" gợi tả tư thế đấu tranh lẫm liệt vô song lúc đánh giáp lá cà, lúc vùng vẫy trong đồn giặc! Đồng thời trong hành trang và trong tâm hồn những người lính trẻ còn mang theo bao giấc mơ tuyệt vời. Nhớ về xã cũ trường xưa, mơ về một tà áo đẹp, một "dáng kiều thơm", nơi Hà Nội thân yêu.

Câu thơ "Đêm mơ Hà Nội dáng kiều thơm" thể hiện chất tài tử, hào hoa của người lính Tây Tiến. Còn người đội viên trong bài "Đồng Chí" của Chính Hữu, thì nỗi nhớ hướng về ruộng nương, về "gian nhà ko mặc kệ gió lung lay", về giếng nước gốc đa.. Nỗi nhớ của anh Vệ quốc quân trong bài thơ "Nhớ" của Hồng Nguyên là cả một mối tình quê trang trải, đằm thắm, sâu nặng, thiết tha:

… "Ba năm rồi gửi lại quê hương,
Mái lều gianh,
Tiếng mõ đêm trường,
Luống cày đất đỏ,
Ít nhiều người vợ trẻ
Mòn chân bên cối gạo canh khuya"…

Qua đó, ta thấy nỗi nhớ, dòng mộng mơ của người lính thời trận mạc là nông dân, hay tiểu tư sản thành thị đều đẹp và đáng yêu vì nỗi nhớ, dòng mộng mơ đấy đều biểu lộ một tình yêu quê hương thắm thiết. Nếu với người nào đó cho rằng câu thơ của Quang quẻ Dũng mang theo dòng mộng rớt, buồn rớt, dòng đuôi tiểu tư sản thì mới thật buồn thay. Thời kì và độc giả hơn nửa thế kỉ qua đã khẳng định dòng hay riêng của thơ Quang quẻ Dũng vì nó góp phần làm phong phú thêm chân dung "anh lính Cụ Hồ" trong kháng chiến chống Pháp.

Loại giá của độc lập, tự do được đo bằng tầm vóc to lao và khí phách của dân tộc, được ghi nhận bằng xương máu của nhân dân, mà trước hết là xương máu của hàng nghìn, hàng vạn người lính trên chiến trường. Loại ý tưởng cao đẹp: "Tổ quốc hay là chết" đã được Quang quẻ Dũng thể hiện bằng những vần thơ bi tráng lay động lòng người.

Sở hữu biết bao đồng đội thân yêu của thi sĩ đã ngã xuống trong lửa đạn. Với "áo bào thay chiếu" rất bình dị, chẳng với "da ngựa bọc thây" như những tráng sĩ thời xưa, những anh đã thảnh thơi "về đất", vĩnh viễn nằm trong lòng mẹ - Tổ quốc thân yêu. Những anh đã "quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh". Hai chữ "về đất" rất thông minh. Tiếng thác sông Mã "gầm lên" vang vọng giữa núi rừng như dội lên trầm hùng trong lòng đồng đội. Nó như tiếng kèn trong bài "Chiêu hồn liệt sĩ", như loạt đại chưng nổ xé trời giữa núi rừng chiến khu, mang sắc thái của một lời thề cao cả, thiêng liêng. Đặt dòng chết của những anh hùng vô danh giữa một ko gian rộng to, giữa một thiên nhiên mênh mông hùng vĩ, câu thơ "tản mạn biên giới mồ viễn xứ" đã làm cho nỗi đau mất mát hi sinh càng thêm mênh mang, càng được nâng lên tầm lẫm liệt, bi tráng. Cao cả hơn nữa là lí tưởng đấu tranh vì độc lập, tự do của Tổ quốc được khẳng định như một lời thề, một niềm tin mãnh liệt: "Chiến trường đi chẳng tiếc đời xanh".

"Vóc thi sĩ đứng ngang tầm chiến lũy" (Chế Lan Viên). Những câu thơ trên đây của Quang quẻ Dũng thực sự ngang tầm vóc với những đội viên Tây Tiến, với những đồng đội đã bỏ mình vì Tổ quốc, đã oanh liệt hi sinh giữa núi rừng biên giới Việt – Lào. Quang quẻ Dũng đã miêu tả và ngợi ca người lính Tây Tiến mang chí khí những anh hùng vô danh, những anh hùng thời đại, ra trận với "tình sông núi", với quyết tâm "Chiến trường đi chẳng tiếc đời xanh". Họ đã đi tiếp con đường tổ tiên, ông cha, đã đem máu xương ra giữ vững sơn hà xã tắc. Họ đã sống bình dị, yêu đời, biết ước mơ khát khao, rất hồn nhiên lạc quan. Họ đã sống kiêu dũng, chết vẻ vang, sẵn sàng đem xương máu và cả "đời xanh" hiến dâng cho nhân dân và quốc gia. Thi sĩ đã làm rung lên niềm tiếc thương, tự hào!

Khổ cuối bài thơ, âm điệu trở nên tha thiết sâu lắng, bổi hổi. Vẫn là tiếng lòng rung lên theo hoài niệm. Biết bao thương nhớ khôn nguôi:

"Tây Tiến người đi ko hứa ước,
Đường lên thăm thẳm một chia phôi.
Người nào lên Tây Tiến mùa xuân đấy,
Hồn về Sầm Nứa chẳng về xuôi."

Mùa xuân đấy, lúc "Tiếng kèn kháng chiến vang dậy non sông" (Hồ Chí Minh), đoàn binh Tây Tiến xuất quân. Họ đã tiến ra sa trường với lời hứa ước: "Nhất khứ bất phục hoàn". Đó là lời thề, là quyết tâm của cả một thế hệ "Chiến trường đi chẳng tiếc đời xanh". Những anh đã từ giã quê hương. Những người nào còn người nào mất sau những tháng ngày đầy máu lửa? Bạn bè, đồng đội thân yêu, những người nào đó "Hồn về Sầm Nứa chẳng về xuôi". Nhưng quê hương vẫn đời đời kiếp kiếp ôm ấp bóng hình anh – người đội viên trong binh đoàn Tây Tiến. Bài thơ đã khép lại mà âm điệu của nó vẫn bổi hổi vang vọng trong tâm hồn ta.

Sở hữu những bài thơ một thời nhưng cũng với một số bài thơ mãi mãi. Thơ hay ko với tuổi cũng như mùa xuân ko tháng ngày. Đó là "Đèo Cả" của Hữu Loan, là "Nhớ" của Hồng Nguyên, "Đồng chí" của Chính Hữu, "Tây Tiến" của Quang quẻ Dũng, và nhiều tác phẩm của những nhà văn, thi sĩ trong cuộc kháng chiến chống Mĩ.

"Tây Tiến" là một trong những bài thơ hay nhất viết về người đội viên cầm súng bảo vệ Tổ quốc, tiêu biểu cho thơ ca Việt Nam thời kháng chiến chống Pháp. Với văn pháp lãng mạn, với cốt cách tài hoa, phong thái hào hùng của thi sĩ – đội viên, Quang quẻ Dũng đã chạm khắc vào thời kì, vào thơ ca và lòng người hình ảnh người đội viên vô danh Thăng Long – Hà Nội, của dân tộc Việt Nam anh hùng. Trước vong hồn người liệt sĩ, ta thắp lên nén tâm nhang, nghiêng mình với tình cảm hàm ân và kính phục thi sĩ cùng những đội viên vinh quang quẻ trong đoàn binh Tây Tiến.

Phân tích bài thơ Tây Tiến - Mẫu 9

Tây Tiến là một bài thơ xuất sắc, với thể xem là một tuyệt bút của Quang quẻ Dũng, xuất hiện ngay trong thời kì đầu của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp. Thi sĩ Trần Lê Văn, người bạn thân, đã từng sống nhiều năm, từng in thơ chung vời Quang quẻ Dũng viết về hoàn cảnh Quang quẻ Dũng sáng tác bài thơ Tây Tiến như sau:

Đoàn quân Tây Tiến, sau một thời kì hoạt động ở Lào trở về thành lập trung đoàn 52. Đại đội trưởng Quang quẻ Dũng ở đó tới cuối năm 1948 rồi được chuyển sang đơn vị khác. Rời xa đơn vị cũ chưa được bao lâu; ngồi ở Phù Lưu Chanh (Hà đông) anh viết bài thơ Tây Tiến.

Khoảng cuối mùa xuân năm 1947, Quang quẻ Dũng gia nhập đoàn quân Tây Tiến. Đó là một đơn vị thành lập vào đầu năm 1947, với nhiệm vụ phối hợp với lính Lào, bảo vệ biên giới Việt – Lào, đánh tiêu hao quân đội Pháp ở Thượng Lào cũng như miền tây Bắc Bộ Việt Nam. Địa bàn hoạt động của đoàn quân Tây Tiến khá rộng, bao gồm những tỉnh từ Sơn La, Lai Châu, Hòa Bình, miền tây Thành Hóa sang tận Sầm Nưa (Lào) rồi vòng về qua miền tây Thành Hoà. Những nơi này, lúc đó, còn rất hoang vu và hiểm trở, núi cao, sông sâu, rừng rậm, với nhiều thú dữ.

Những người lính Tây Tiến phần đông là thành niên Hà Nội, thuộc nhiều tầng lớp khác nhau, trong đó với cả những học trò, sinh viên (Quang quẻ Dũng thuộc vào số này). Sinh hoạt của những người lính Tây Tiến hết sức gian khổ, ốm đau ko với thuốc thang, tử vong vì sốt rét nhiều hơn là vì đánh trận. Tuy vậy, họ dẫn sống rất lạc quan và đấu tranh rất dũng cảm. Vượt lên trên mọi thử thách khắc nghiệt của chiến tranh và hoàn cảnh sống cực kì gian khổ, họ vẫn giữ được dòng cốt cách hào hoa, thành lịch, rất yêu đời và cũng rất lãng mạn.

Bài thơ Tây Tiến với hai đặc điểm vượt bậc: cảm hứng lãng mạn và tính chất bi tráng.

Cảm hứng lãng mạn thể hiện ở dòng tôi tràn đầy tình cảm xúc cảm của thi sĩ. Nó phát huy cao độ trí tưởng tượng, sử dụng rộng rãi những yếu tố thổi phồng và phóng đại, những thủ pháp đối lập để tô đậm dòng phi thường, tạo nên ấn tượng mạnh mẽ về dòng hùng vĩ và tuyệt mĩ.

Thiên nhiên miền Tây, qua ngòi bút lãng mạn của Quang quẻ Dũng, được cảm nhận với vẻ đẹp vừa phổ quát vừa độc đáo, vừa hùng vĩ vừa thơ mộng, hoang vu mà rét mướt. Hình ảnh những cô gái, những con người miền Tây càng tô đậm thêm chất kì bí, thơ mộng của núi rừng. Chất lãng mạn được thể hiện chủ yếu cảm hứng hướng tới dòng cao cả, sẵn sàng xả thân, hi sinh tất cả cho lí tưởng chung của cùng đồng, của toàn dân tộc.

Tây Tiến ko hề che giấu dòng bi. Nhưng bi mà ko bi luỵ. Loại bi được thể hiện bằng một giọng điệu, âm hưởng, màu sắc tráng lệ, hào hùng. Chất lãng mạn hòa hợp với chất bi tráng, tạo nên vẻ đẹp độc đáo của bài thơ. Ngay từ lúc ra đời, Tây Tiến đã được lưu truyền rộng rãi trong lính và những người yêu thơ. Nhưng sau đó, do quan niệm với phần thuần tuý và ấu trĩ nên bài thơ này bị coi là mộng rớt, với những rơi rớt của tư tưởng lãng mạn anh hùng kiểu cũ. Vì vậy, trong một thời kì khá dài, Tây Tiến ít được nhắc tới. Mãi tới thời kì Đổi mới, trong xu hướng nhìn nhận lại những trị giá văn học, bài thơ Tây Tiến mới được khôi phục lại vị trí của nó trong lịch sử văn học.

Mạch liên kết giữa những đoạn của bài thơ là mạch xúc cảm. tâm trạng của thi sĩ. Bài thơ được viết trong một nỗi nhớ da diết của Quang quẻ Dũng về đồng đội, về những kỉ niệm của đoàn quân Tây Tiến gắn liền với khuông cảnh thiên nhiên miền Tây hùng vĩ, hoang vu, đầy thơ mộng. Bài thơ là những kí ức của Quang quẻ Dũng về Tây Tiến; những kí ức, những kí niệm được tái tạo lại một cách tự nhiên, kí ức này gọi kí ức khác, kỉ niệm này khơi dậy kỉ niệm khác như những đợt sóng tiếp nối nhau. Ngòi bút tinh tế và tài hoa của Quang quẻ Dũng đã làm cho những kí ức đấy trở nên sống động và người đọc với cảm tưởng đang sống cùng với thi sĩ trong những hồi ức đấy.

Xúc cảm chủ đạo xuyên suốt bài thơ là một nỗi nhớ (2) da diết, bao trùm lên cả ko gian và thời kì:

“ Sông Mã xa rồi Tây Tiến ơi!
Nhớ về rừng núi, nhớ chơi vơi
Sài Khao sương lấp đoàn quân mỏi
Mường Lát hoa về trong đêm tương đối”

Nỗi nhớ đơn vị cũ trào dâng, ko kìm nén nổi, thi sĩ đã thốt lên thành tiếng gọi. Hai chữ “chơi vơi” như vẽ ra trạng thái cụ thể của nỗi nhớ, hình tượng hoá nỗi nhớ; khơi nguồn cho cảnh núi cao, dốc sâu, vực thẳm, rừng dày, liên tục xuất hiện những câu thơ sau:

“Dốc lên khúc khuỷu dốc thăm thẳm
Hẻo lánh cồn mây, súng ngửi trời
Nghìn thước lên cao, nghìn thước xuống
Nhà người nào Pha Luông mưa xa khơi”

Khổ thơ này là một chứng cớ trong thơ với hoạ (thi trung hữu hoạ) (3). Chỉ bằng bốn câu thơ, Quang quẻ Dũng đã vẽ ra một bức tranh hoành tráng diễn tả rất đạt sự hiểm trở và dữ dội, hoang vu và hẻo lánh của núi rừng miền Tây – địa bàn hoạt động của đoàn quân Tây Tiến. Hai câu thơ đầu, những từ đầy trị giá tạo hình khúc khuỷu, thăm thẳm, cồn mây, súng ngửi trời đã điền tả thật đắc địa sự hiểm trở, trùng điệp và độ cao ngất trời của núi đèo miền Tây. Hai chữ “ngửi trời” được tiêu dùng rất hồn nhiên và cũng rất táo tợn, vừa ngộ nghĩnh, vừa với chất tinh nghịch của người lính. Núi cao tưởng chừng chạm mây, mây nổi thành cồn “hẻo lánh”. Người lính trèo lên những ngọn núi cao nhường nhịn như đang đi trên mây, mũi súng chạm tới đỉnh trời. Câu thứ ba như bẻ đôi, diễn tả dốc núi vút lên, đổ xuống sắp như thẳng đứng, nhìn lên cao chót vót, nhìn xuống sâu thăm thẳm. Đọc câu thứ tư, với thể hình dung cảnh những người lính tạm ngừng chân bên một dốc núi, phóng tầm mắt ngang ra xa qua một ko gian mịt mùng sương rừng, mưa núi, thấy thấp thoáng những ngôi nhà như đang bồng bềnh trôi giữa biển khơi.

Bốn câu thơ này phối hợp với nhau, tạo nên một âm hưởng đặc trưng. Sau ba câu thơ được vẽ bằng những nét gân guốc, câu thứ tư được vẽ bằng một nét rất mềm mại (câu thứ tư toàn thành bằng). Quy luật này cũng giống như cách sử dụng những gam màu trong hội hoạ: giữa những gam màu nóng, tác giả sử dụng một gang màu lạnh làm dịu lại như xoa mát cả khổ thơ.

Sự trùng điệp của núi đèo miền Tây trong bài thơ Tây Tiến làm gợi nhớ tới mấy câu thơ trong Chinh phụ ngâm: “Hình khe thế núi xa gần, – Đứt thôi lại nối, thấp đà lại cao”. Còn sự hoang vu và hiểm trở của nó lại gợi nhớ tới câu thơ trong bài Thục đạo nan của Lý Bạch: “Đường xứ Thục khó đi, khó hơn cả lên trời xanh” (Thục đạo chi nan, nan ư thướng thanh thiên!).

Loại vẻ hoang dại, dữ dội, chứa đầy bí mật gớm ghê của núi rừng miền Tây được thi sĩ tiếp tục khai thác. Nó ko chỉ được mở ra theo chiều ko gian mà còn được khám phá ở dòng chiều thời kì, xoành xoạch là mối đe dọa kinh khủng đối với con người:

“Chiều chiều oai linh thác gầm thét
Đêm đêm Mường Hịch cọp trêu người”

Cảnh núi rừng miền Tây hoang vu và hiểm trở, qua ngòi bút Quang quẻ Dũng, hiện lên với đủ cả núi cao, vực sâu, dốc thẳm, mưa rừng, sương núi, thác gầm, cọp dữ. Những tên đất lạ (Sài Khao, Mường Lát, Pha Luông, Mường Hịch), những hình ảnh giàu trị giá tạo hình, những câu thơ nhiều vần trắc đọc lên nghe vất vả, nhọc nhằn được xoa dịu bằng những câu với nhiều vần bằng ớ cuối mỗi khổ thơ, đã phối hợp với nhau thật ăn ý, làm hiện hình toàn cầu khác thường vừa phổ quát, vừa độc đáo của núi rừng miền tây tổ quốc.

Đoạn thơ kết thúc đột ngột bằng hai câu thơ:

“Nhớ ôi Tây Tiến thơ lên khói
Mai Châu mùa em thơm nếp xôi”

Cảnh tượng thật đầm ấm. Sau bao nhiêu gian khổ băng rừng, vượt núi, lội suối, trèo đèo, những người lính tạm ngừng chân, được ngơi nghỉ ở một bản làng nào đó, quây quần bên những nồi cơm đang bốc khói. Khói còn ngùn ngụt và hương thơm lúa nếp ngày mùa xua tan vẻ mỏi mệt trên gương mặt những người lính, làm cho họ tươi tỉnh hẳn lên. Hai câu thơ này tạo nên một cảm giác êm dịu, rét mướt, chuẩn bị tâm thế cho người đọc buồi sang đoạn thơ thứ hai.

Đoạn thơ thứ hai mở ra một toàn cầu khác của miền Tây. Cảnh núi rừng hoang vu hiểm trở, dữ dội lùi dần rồi khuất hẳn để bất thần hiện ra vẻ mĩ lệ, thơ mộng, duyên dáng của miền Tây. Những nét vẽ bạo, khỏe, gân guốc ở đoạn thơ đầu, tới đoạn thơ này được thay bằng những nét mềm mại, uyển chuyển, tinh tế. Ngòi bút tài hoa của Quang quẻ Dũng cũng được bộc lộ rõ nhất trong đoạn thơ này.

Hồn thơ lãng mạn của Quang quẻ Dũng bị quyến rũ trước những vẻ đẹp mang màu sắc bí hiểm của con người và cảnh vật nơi xứ lạ, phương xa. Cảnh đấy, người đấy được hiện lên trong một khoảng thời kì làm nổi lên rõ nhất vẻ lung linh, huyền ảo của nó: cảnh một đêm liên hoan lửa đuốc bập bùng và cảnh một buổi chiều sương phủ trên sông nước mênh mang.

Cảnh một đêm liên hoan văn nghệ của những người lính Tây Tiến với đồng bào địa phương tới góp vui được miêu tả bằng những chi tiết rất thực mà cũng rất mộng, rất ảo:

“Doanh trại bừng lên hội hoa chúc
Kìa em xiêm áo tự bao giờ
Khèn lên man điệu nàng e lệ
Nhạc về Viên Chăn xây hồn thơ”

Cả doanh trại “bừng sáng”, tưng bừng, sôi nổi hẳn lên lúc đêm văn nghệ khởi đầu. Trong ánh sáng lung linh của lửa đuốc, trong âm thanh réo rắt của tiếng khèn, cả cảnh vật, cả con người đều như ngả nghiêng, bốc men say, ngây ngất, rộn rực. Hai chữ “kìa em” thể hiện một dòng nhìn vừa ngỡ ngàng, ngạc nhiên, vừa mê say, vui sướng. Nhân vật trung tâm, vong hồn của đêm văn nghệ là những cô gái nơi núi rừng miền Tây bất thần hiện ra trong những bộ xiêm áo lộng lẫy (“xiêm áo tự bao giờ”), vừa e thẹn, vừa tình tứ (“nàng e lệ”) trong một vũ điệu đậm màu sắc xứ lạ (“man điệu”) đã thu hút cả hồn vía những chàng trai Tây Tiến.

Nếu cảnh một đêm liên hoan đem tới cho người đọc ko khí mê say, ngây ngất, thì cảnh sông nước miền Tây lại gợi lên được cảm giác mênh mang, mờ ảo:

"Người đi Châu Mộc chiều sương đấy
Sở hữu thấy hồn lau nẻo bờ bến
Sở hữu nhớ dáng người trên độc mộc
Trôi dòng nước lũ hoa đu đưa”

Ko gian dòng sông trong một buổi chiều giăng mắc một màu sương. Sông nước, bờ bến lặng tờ, hoang dại như thời tiền sử. Trên dòng sông đậm màu sắc cổ tích, huyền thoại đấy, vượt bậc lên dáng hình mềm mại, uyển chuyển của một cô gái Thái trên chiếc thuyền độc mộc. Và như hòa hợp với con người, những bông hoa rừng cũng “đu đưa” làm duyên trên dòng nước lũ.

Ngòi bút tài hoa của Quang quẻ Dũng ko tả mà chỉ gợi cảnh vật thiên nhiên xứ sở qua ngòi bút của ông như với hồn phảng phất trong gió, trong cây (“với thấy hồn lau nẻo bờ bến”). Ông ko chỉ làm hiển hiện lên trước mắt người đọc vẻ đẹp của thiên nhiên mà còn gợi lên dòng phần thiêng liêng của cảnh vật.

Đọc đoạn thơ này, ta như lạc vào toàn cầu của nả đẹp, toàn cầu của cõi mơ, của âm nhạc (4). Bốn câu thơ đầu ngân nga như tiếng hát, như nhạc điệu đựng lên từ tâm hồn ngây ngất, say mê của những người lính Tây Tiến. Hơn ở đâu hết, trong đoạn thơ này, chất thơ và chất nhạc hoà quyện với nhau tới mức khó mà tách biệt. Với ý nghĩa đó, Xuân Diệu hợp lí lúc cho rằng đọc bài thơ Tây Tiến, ta với cảm tưởng như ngậm âm nhạc trong mồm.

Trên dòng nền hùng vĩ, hiểm trở, dữ dội của núi rừng (ở đoạn một) và duyên dáng, thơ mộng, mĩ lệ của miền Tây (ở đoạn hai), tới đoạn thơ thứ ba, hình tượng tập thể những người lính Tây Tiến xuất hiện với một vẻ đẹp đầy chất bi tráng:

“Tây Tiến đoàn quân ko mọc tóc
Quân xanh màu lá dữ oai hùm
Mắt trừng gửi mộng qua biên giới
Đêm mơ Hà Nội dáng kiều thơm
Tản mạn biên giới mồ viễn xứ
Chiến trường đi chẳng tiếc đời xanh
Áo bào thay chiếu anh về đất
Sông Mã gầm lên khúc độc hành.”

Quang quẻ Dũng đã lựa chọn, đã tinh lọc những nét tiêu biểu nhất của những người lính Tây Tiến để tạc nên bức tượng đài tập thể khái quát được gương mặt chung của cả đoàn quân. Loại bi và dòng hùng là hai chất liệu chủ yếu của bức tượng đài, chúng hòa quyện, xâm nhập vào nhau, nương tựa, nâng đỡ nhau tạo nên vẻ đẹp bi tráng – thần thái chung của cả bức tượng đài.

Thơ ca thời kì kháng chiến lúc viết về người lính thường nói tới căn bệnh sốt rét hiểm nghèo. Chính Hữu trong bài Đồng chí đã trực tiếp miêu tả căn bệnh đấy:

“Anh với tôi biết từng cơn ớn lạnh,
Sốt run người vầng trán ướt mồ hôi”

Còn Tố Hữu, lúc vẽ chân dung anh vệ quốc quân trong bài Cá nước với những hình ảnh thật cụ thể: “Giọt giọt mồ hôi rơi, – Trên má anh vàng nghệ” cũng ko quên tác động của thứ bệnh quái ác đó. Quang quẻ Dũng trong Tây Tiến ko hề che giấu những gian khổ, khó khăn, những căn bệnh hiểm nghèo và sự hi sinh to lao của người lính. Chỉ với điều, tất cả những dòng đó, qua ngòi bút của ông, ko được miêu tả một cách trần truồng mà qua một dòng nhìn đậm màu sắc lãng mạn. Những dòng đầu ko mọc tóc của những người lính Tây Tiến đâu phải là hình ảnh ly kì, giật gân, sản phẩm của trí tưởng tượng xa rời thực tế của thi sĩ mà chứa đựng một sự thực nghiệt ngã. Những người lính Tây Tiến, người thì cạo trọc đầu để thuận tiện lúc đánh nhau giáp lá cà với địch, người thì bị sốt rét tới rụng tóc, trọc đầu. Loại vẻ xanh xao vì đói khát, vì sốt rét của những người lính, qua dòng nhìn của Quang quẻ Dũng vẫn toát lên về uy phong, dữ dằn của những con hổ nơi rừng thiêng. Sự uy phong lẫm liệt đấy còn được thể hiện qua ánh mắt giận dữ (mắt trừng gửi mộng) của họ. Những người lính Tây Tiến, qua ngòi bút của Quang quẻ Dũng, ko phải là những người khổng lồ ko tim. Loại nhìn nhiều chiều của Quang quẻ Dũng đã giúp ông nhìn thấy xuyên qua dòng vẻ oai hùng, dữ dằn thiết kế của họ là những tâm hồn, những trái tim rộn rực, khát khao yêu đương (“Đêm mơ Hà Nội dáng kiều thơm”). Tương tự, trong khổ thơ này, Quang quẻ Dũng đã tạc nên bức tượng đài tập thể những người lính Tây Tiến ko chỉ bằng những đường nét khắc họa dáng vẻ bên ngoài mà còn thể hiện được cả toàn cầu tâm hồn bên trong đầy mộng mơ của họ.

Ngòi bút của Quang quẻ Dũng lúc dựng lên hình tượng tập thể những người lính Tây Tiến ko hề nhấn chìm người đọc vào dòng bi thương, bi lụy. Cảm hứng của ông mỗi lúc chìm vào bi thương lại được nâng đỡ bằng đôi cánh của hình tượng, của ý thức lãng mạn. Chính vì vậy mà dòng bi thương được gợi lên qua hình ảnh những nấm mồ đội viên tản mạn nơi rừng hoang biên giới lạnh lẽo, xa xôi, một mặt, đã được giảm nhẹ đi nhiều nhờ những từ Hán Việt cổ kính; trọng thể: “Tản mạn biên giới mồ viễn xứ”; mặt khác, chính dòng bi thương đấy cũng lại bị mờ đi trước lí tưởng quên mình, xả thân vì Tổ quốc của những người lính Tây Tiến (“Chiến trường đi chẳng tiếc đời xanh”). Họ với vẻ tiều tụy, tàn tạ trong hình hài nhưng lại chói ngời vẻ đẹp lí tưởng, mang dáng dấp của những tráng sĩ thuở xưa, coi dòng chết nhẹ như lông hồng. Sự thực bi thảm: những người lính Tây Tiến gục ngã bên đường ko với tới cả manh chiếu để che thân, qua dòng nhìn của Quang quẻ Dũng, lại được bọc trong những tấm áo bào sang trọng (5). Loại bi thương đấy vợi đi nhờ cách nói giảm (anh về đất), và rồi bị át hẳn đi trong tiếng gầm thét dữ dội của dòng sông Mã:

“Áo bào thay chiếu anh về đất
Sông Mã gầm lên khúc độc hành.”

Trong âm hưởng vừa dữ dội, vừa hào hùng của thiên nhiên đấy, dòng chết, sự hi sinh của người lính Tây Tiến ko bi luỵ mà thấm đẫm ý thức bi tráng.

Giọng điệu chủ đạo của đoạn thơ thứ ba này trọng thể, thể hiện tình cảm đau thương vô hạn và sự trân trọng, kính cẩn của thi sĩ trước sự hi sinh của đồng đội.

Bài thơ khép lại bằng bốn câu thơ, một lần nữa, tô đậm thêm ko khí chung của một thời Tây Tiến, ý thức chung của những người lính Tây Tiến. Nhịp thơ chậm, giọng thơ buồn, nhưng vong hồn của đoạn thơ thì vẫn toát lên vẻ hào hùng:

"Tây Tiến người đi ko hứa ước,
Đường lên thăm thẳm một chia phôi.
Người nào lên Tây Tiến mùa xuân đấy,
Hồn về Sầm Nứa chẳng về xuôi."

Loại ý thức “một đi ko trở lại” (nhất khứ bất phục hoàn) thấm nhuần trong tư tưởng và tình cảm của cả, đoàn quân Tây Tiến. Tâm hồn, tình cảm của những người lính Tây Tiến vẫn gắn bó máu thịt với những ngày, những nơi mà Tây Tiến đã đi qua. “Tây Tiến mùa xuân đấy” đã thành thời khắc một đi ko trở lại.

Lịch sử dân tộc sẽ ko bao giờ lặp lại dòng thời mộng mơ, lãng mạn, hào hùng tới nhường đấy trong một hoàn cảnh khó khăn, gian khổ, khốc liệt tới tương tự.

Phân tích bài thơ Tây Tiến - Mẫu 10

Trong quãng đời người lính của Quang quẻ Dũng và có nhẽ trong suốt cả đời của người nghệ sĩ tài hoa đấy - những năm tháng đấu tranh trong đoàn quân Tây Tiến vững chắc là quãng thời kì đáng nhớ nhất, in dấu sâu đậm hơn. Và thật là may mắn cho Quang quẻ Dũng và cho chúng ta, bao nhiêu kỉ niệm sâu sắc, bao nhiêu vẻ đẹp và cả sự bi tráng của một quãng đời ko thổ quên ở nơi miền Tây Tổ quốc cùng những người đồng đội đã được thi sĩ lưu giữ mãi mãi với thời kì trong một thi phẩm xuất sắc: Tây Tiến. Bài thơ sắp như trọn vẹn những gì là đặc trưng nhất của hồn thơ Quang quẻ Dũng, để lúc nói tới Quang quẻ Dũng là nhớ ngay tới Tây Tiến, mặc dù ông cũng còn với những thi phẩm đặc sắc khác.

Bài thơ được hình thành và kết tinh từ một nỗi nhớ, nỗi nhớ da diết về những người đồng đội và những tháng ngày, những kỉ niệm ko thể nào quên của chính thi sĩ trong đoàn quân Tây Tiến, gắn với vùng đất miền Tây hùng vĩ, hiểm trở và thơ mộng. Nỗi nhớ đấy đã đánh thức mọi ấn tượng, kí ức để kết tinh thành những hình ảnh sống động. Thường thì những hình ảnh trong kí ức được gợi ra khó mà với một trật tự rõ ràng, nó với thể xáo trộn trình tự thời kì, ko gian nhưng vẫn với một trình tự khác, đó là mạch xúc cảm của chủ thể. Ở đây mạch hồi ức đã làm tuần tự hiện lên những hình ảnh về Tây Tiến theo một trình tự vận động của tâm lí. Khởi đầu là hình ảnh những cuộc hành quân dãi dầu gian khổ giữa một khuông cảnh miền Tây Tổ quốc hoang vu, hùng vĩ, bí hiểm. Tiếp đó nỗi nhớ gợi về những hình ảnh tươi đẹp, rực rỡ, mềm mại và thơ mộng. Vượt trội lên trong đó là hình ảnh những thiếu nữ miền Tây trong đêm liên hoan lửa trại và vẻ đẹp huyền ảo trong sương khói buổi chiều tiễn biệt nơi Châu Mộc. Tới đây nỗi nhớ phải được kết tinh lại trong sự khắc hoạ tập trung, cận cảnh bức chân dung người lính Tây Tiến và sự hi sinh của họ. Nỗi nhớ đã đi trọn mạch hồi ức của thi sĩ, tới kết thúc, tác giả muốn gửi trọn hồn mình lên với Tây Tiến và mảnh đất miền Tây. Nếu xem hành động thông minh thi ca là một sự giải vây những xúc cảm tràn đầy trong tâm hồn thi sĩ (xúc cảm đấy được ngưng kết từ sự sống đã chất chứa trải nghiệm của chính tác giả) thì Tây Tiến với thể coi là một ví dụ tiêu biểu.

Bài thơ khởi đầu bằng nỗi nhớ, nỗi nhớ chất đầy trong lòng thi sĩ, đựng lên thành lời: “Sông Mã xa rồi Tây Tiến ơi!”. Câu thơ vang lên như một lời bộc-bạch, lại như lời gọi trong đó chứa đựng cả sự nhớ nhung, tiếc nuối. Câu thơ bảy chữ mà với bốn chữ là tên riêng, và đó cũng là nơi gửi, chốn về của nỗi nhớ vùng đất miền Tây (mà sông Mã là đại diện) và đoàn quân Tây Tiến. Câu thơ mở đầu này đã định hướng cho toàn bộ xúc cảm của bài thơ. Toàn bài sẽ là sự thể hiện cụ thể của hai hình tượng kết đọng nỗi nhớ của tác giả: miền Tây và người lính Tây Tiến.

Nỗi nhớ về một miền rừng núi đưa thi sĩ vào trạng thái đặc trưng, được gọi tên là nỗi "nhớ chơi vơi". Trong nỗi nhớ đấy mọi kí ức hiện lên thành hình ảnh lúc thì rõ nét, lúc lại mờ ảo, nhưng đều sống động, lung linh.

Hình ảnh hiện lên trước hết là những cuộc hành quân của đoàn quân Tây Tiến trên nền cảnh thiên nhiên vừa hùng vĩ, dữ dội vừa thơ mộng của miền Tây:

“Dốc lên khúc khuỷu dốc thăm thẳm
Hẻo lánh cồn mây, súng ngửi trời
Nghìn thước lên cao, nghìn thước xuống
Nhà người nào Pha Luông mưa xa khơi"

Câu thơ đầu bảy chữ với tới năm chữ là thanh trắc (sắc, hỏi), gợi tả rất thành công con đường hành quân với những đèo dốc quanh co, khúc khuỷu, lên cao mãi. Câu thơ tiếp theo vẽ ra được độ cao thăm thẳm của đỉnh núi ngập vào trong những cồn mây. "Súng ngửi trời" vừa rất thực, lại vừa là cách nói rất tự nhiên, đậm chất lính. Câu thơ thứ ba như được ngắt làm đôi, vẽ ra hai chặng của con đường hành quân: "Nghìn thước lên cao, nghìn thước xuống". Câu thứ tư chỉ toàn thanh bằng chủ yếu là thanh ko, mở ra một ko gian xa, rộng ở bên dưới tầm mắt. Trong màn mưa phủ khắp đất trời, thấp thoáng hiện lên một vài đốm nhà, như bồng bềnh trên một biển mưa giăng khắp núi rừng. Bốn câu thơ tả cuộc hành quân này thuộc số những câu đặc sắc nhất của bài thơ. Văn pháp tạo hình sắp với lối vẽ tranh thuỷ mặc, vừa làm nổi lên một vài điểm nhấn trên bức tranh bằng những chi tiết đặc tả, lại vừa tạo được ko gian với ba chiều: cao, rộng, xa, bằng những nét vẽ mờ ảo, những khoảng trắng.

Những cuộc hành quân gian khổ, khắc nghiệt, triển miên đã làm cho những đội viên phải vắt kiệt sức lực và ko ít người đã ngã xuống trên con đường hành quân. Cảm hứng lãng mạn của Quang quẻ Dũng ko hề bỏ qua sự khốc liệt đấy.

“Anh bạn dãi dầu ko bước nữa
Gục lên súng mũ quên mất đời!”

Lâu nay, hai câu thơ này vẫn được hiểu là nói về sự hi sinh của người lính trên phố hành quân. Nhưng cũng với ý kiến cho rằng đây chỉ là hình ảnh vẽ sự mỏi mệt, kiệt sức với những giây phút thiếp đi của người lính giữa chặng hành quân. Dù là cách hiểu nào thì cũng đểu nói lên sự gian khổ, khắc nghiệt của những cuộc hành quân. Cần chú ý giọng điệu và từ ngữ ở hai câu thơ này: vừa thấm thìa, với một tẹo xót xa, nhưng lại với dòng rắn rỏi, tương đối chút ngang tàng (quên mất đời). Loại dữ dội, hoang vu và âm u, bí hiểm của thiên nhiên miền Tây được diễn tả rất ấn tượng trong những câu thơ 11, 12:

“Chiều chiều oai linh thác gầm thét
Đêm đêm Mường Hịch cọp trêu người.”

Đó cũng là những ấn tượng in đậm trong kí ức người lính Tây Tiến về miền Tây qua những cuộc hành quân, đặc trưng là ở những chiều, những đêm - có nhẽ chính bởi trong những thời khắc này, dòng hoang dại, bí hiểm, thâm u của rừng núi mới hiện ra rõ nhất.

Hai câu cuối của đoạn Một tạo một bước ngoặt về hình ảnh và xúc cảm, đồng thời lại chuẩn bị cho đoạn 2. Điểm tới của những cuộc hành quân, cũng là nơi đoàn quân với thể ngừng lại ngơi nghỉ, thường là những làng bản. Một bữa cơm nóng bốc khói, hương vị ngọt thơm của xôi nếp, đó là niềm mong mỏi, niềm vui rét mướt của người lính sau một chặng dài hành quân. Ngày nay nó đã hiện ra trong kí ức, trong nỗi nhớ như với cả hương vị ngọt ngào:

“Nhớ ôi Tây Tiến cơm lên khói
Mai Châu mùa em thơm nếp xôi.”

Cần chú ý nét đặc sắc của câu thơ cuối đoạn 1: những kết hợp từ mới mẻ, việc lặp lại phụ âm đầu ở hai từ "Mai Châu", "mùa em", câu thơ gồm hầu hết những tiếng với thanh bằng gợi cảm giác vương vấn, lan toả.

Đoạn Hai của bài thơ mở ra những vẻ đẹp khác nhau của thiên nhiên và con người nơi miền Tây: nét đẹp thơ mộng, mơ mòng của thiên nhiên và dòng đẹp của tình quân dân thắm thiết, đượm đà.

Một đêm liên hoan thắm tình quân dân được tả bằng những hình ảnh lung linh, rực rỡ dưới ánh đuốc và say sưa, lôi cuốn trong tiếng nhạc, điệu khèn. Những chữ bừng lên, hội hoa chúc, kìa em liên tục nhau đã diễn tả niềm hào hứng, say sưa, ngỡ ngàng, thích thú của người lính trong đêm liên hoan và trước sự xuất hiện của những cô gái trong những bộ y phục dân tộc rực rỡ. Văn pháp lãng mạn tạo nên vẻ đẹp quyến rũ đầy tình tứ : Những cô gái dân tộc hiện ra đẹp lộng lẫy trong xiêm y rực rỡ, dưới ánh lửa đuốc lung linh, nhưng vẫn giữ nguyên vẻ e lệ; tất cả những vẻ đẹp đấy càng sống động, lôi cuốn trong tiếng khèn, điệu nhạc đặc trưng của những dân tộc. Chất tình tứ còn được thể hiện ở những hình ảnh, từ ngữ gợi liên tưởng tới một lễ cưới, hội hoa chúc, nàng e lệ. Câu thơ "Nhạc về Viên Chăn xây hồn thơ" với thể gợi cho thấy cuộc liên hoan này diễn ra ở bên kia biên giới Việt - Lào. Nên nhớ rằng địa bàn hoạt động của đoàn quân Tây Tiến ko chỉ ở những tỉnh Tây Bắc Việt Nam mà còn ở cả nhiều vùng thuộc những Xiêng Khoảng của Lào (ở đoạn kết bài với câu: "Hồn về Sầm Nứa chẳng về xuôi").

Bốn câu thơ tiếp theo (từ câu 19 tới 22) tả một cuộc tiễn đưa người đi Châu Mộc trong một chiều sương. Những câu thơ này lại mở ra một vẻ đẹp thật thơ mộng của thiên nhiên, cảnh vật đều nhoè mờ nhưng nhường nhịn như chính vì vậy mà với hồn hơn, mềm mại hơn. Những bông lau chập chờn, lay động trên những bờ bến như cũng với hồn, hay chính tâm hồn thi sĩ đã nhập cảm vào cảnh vật mà thấy được hồn của cảnh trong mỗi bông lau khẽ lay động, phơ phất. Cũng tương tự, những bông hoa dập dềnh trên dòng nước lũ cũng mang hồn cảnh vật, quyến luyến, tình tứ (hoa đu đưa chứ ko phải là đung đưa). Nổi lên trên nền cảnh của bức tranh thiên nhiên thơ mộng là hình ảnh một dáng người vững chãi trên con thuyền độc mộc, giữa dòng nước lũ. Hình ảnh đấy tạo thêm một nét đẹp rắn rỏi, khỏe khoắn cho bức tranh thiên nhiên thơ mộng, mềm mại.

Văn pháp trong đoạn Hai cũng với những biến đổi so với đoạn 1. Nét bút linh động, biến ảo, sử dụng ánh sáng và âm thanh tạo nên vẻ lung linh và nồng nàn tình cảm của một đêm liên hoan quân dân. Ở những câu thơ về một chiều Châu Mộc, vẻ đẹp thơ mộng, mơ mòng trong chiều sương của nghìn lau, thác lũ lại được vẽ bằng những nét bút tinh tế, mềm mại như những nét vẽ trong một bức tranh lụa hay tranh thuỷ mặc xen với đôi nét chấm phá tạo ấn tượng.

Cao trào trong mạch xúc cảm của bài thơ và cũng là hình ảnh trung tâm trong nỗi nhớ về Tây Tiến của tác giả là ở đoạn 3, khắc hoạ hình ảnh người lính Tây Tiến hào hùng, lẫm liệt và bi tráng. Bức chân dung người lính Tây Tiến được vẽ bằng những nét với vẻ phi thường, khác lạ:

“Tây Tiến đoàn binh ko mọc tóc
Quân xanh màu lá dữ oai hùm.”

Cảm hứng lãng mạn, anh hùng đã tạo điều kiện cho thi sĩ phát hiện và khắc hoạ được vẻ đẹp kiêu hùng của người lính, vượt lên, xem thường mọi khổ ải, thiếu thốn. Hai câu thơ với âm hưởng độc đáo. Chữ đoàn binh với âm vang và mạnh hơn chữ đoàn quân, còn ko mọc tóc thì gợi ra nét ngang tàng, độc đáo, như là người lính ko cần, ko thèm mọc tóc (mà thực ra thì chủ yếu là vì sốt rét làm rụng hết tóc). Câu thơ tạo được một hình ảnh mang vẻ hiên ngang, dữ dội, lẫm liệt của đoàn quân Tây Tiến. Câu tiếp theo: "Quân xanh màu lá dữ oai hùm" càng tỏ đậm thêm hình ảnh đấy. "Xanh màu lá" là nước da xanh xao do sốt rét, thiếu thốn, gian khổ nhưng qua cảm hứng anh hùng và văn pháp lãng mạn của Quang quẻ Dũng thì màu xanh đấy lại mang vẻ dữ dội của núi rừng chứ ko hề gợi lên vẻ tiều tụy, ốm yếu.

Hai câu thơ tiếp theo lại bổ sung một nét đẹp khác cho hình ảnh người lính Tây Tiến: nét hào hoa của những chàng trai Hà Nội với tâm hồn giàu mộng mơ. Trong những tháng ngày đấu tranh ở nơi núi rừng miền Tây xa thẳm và cực kì gian lao, khắc nghiệt, Hà Nội với những dáng kiều thơm vẫn hiện về trong giấc mơ là nỗi nhớ da diết, là cõi đi về trong mộng. Người lính cách mệnh trong thơ Nguyễn Đình Thi cũng đã từng bộc lộ nỗi nhớ canh cánh về đôi mắt người yêu giữa đêm dài hành quân.

Nhưng Tây Tiến thuộc số ít những bài thơ nói về điều đó một cách thấm thía bằng cảm hứng bi tráng. Loại chết, dù là sự hi sinh, cũng ko thể nào ko gợi lên xúc cảm bi thương. Hình ảnh những nấm mồ tản mạn nơi biên giới viễn xứ lại càng nhân lên xúc cảm bi thương đấy. Nhưng câu thơ tiếp đã khẳng định mạnh mẽ khí phách của tuổi xanh một thời ko chỉ tự nguyện chấp nhận, mà còn vượt lên dòng chết, sẵn sàng hiến dâng cả sự sống, tuổi xanh cho nghĩa to của dân tộc: "Chiến trường đi chẳng tiếc đời xanh". Đây ko phải là một cách nói của thi ca mà thực sự đã là dũng khí ý thức và hành động của nhiều thế hệ Việt Nam trong những năm kháng chiến.

Cũng hiếm với trong thơ những câu thơ tả trực tiếp giờ phút vĩnh biệt những người đồng đội, như hai câu:

“Áo bào thay chiếu anh về đất
Sông Mã gầm lên khúc độc hành.”

Người lính ngã xuống nơi chiến trường thiếu thốn, đồng đội chỉ với thể khâm liệm bằng chính quần áo đơn sơ của những đội viên đấy ("Áo bào thay chiếu" cũng với người hiểu là tiêu dùng chiếu thay cho áo bào bọc thây, nhưng cách hiểu đấy có nhẽ ko đúng với hiện thực của đoàn quân Tây Tiến). Chữ áo bào gợi lên một nét cổ kính, trọng thể, nhưng ko quá xa cách. Chữ về gợi tình cảm sắp gũi, yêu thương: người lính hi sinh là trở về với đất mẹ, trong lòng Tổ quốc. Trong giây phút thiêng liêng về với đất mẹ của những vong hồn đội viên, cũng là giây phút vĩnh quyết những người đồng đội, vang lên tiếng gầm của dòng sông Mã như một khúc độc hành bi tráng. Chỉ bằng âm thanh đấy, Quang quẻ Dũng đã truyền được vào câu thơ tất cả dòng bi tráng của sự hi sinh và nỗi đau xót trong lòng người đội viên lúc phải vĩnh biệt đồng đội. Nhiều thi sĩ cũng tiêu dùng hình ảnh thiên nhiên để nói về sự hi sinh của người đội viên. Tố Hữu khẳng định sự bất tử của những người cách mệnh đã hi sinh bằng những hình ảnh thiên nhiên rộng to, trường tồn: "Những hồn Trần Phú vô danh - Sóng xanh biển cả, cây xanh núi nghìn". Vũ Cao mượn hình ảnh bông hoa để bất tử hoá sự hi sinh của cô gái làng Xuân Dục:

“Em sẽ là hoa trên đỉnh núi
Bốn mùa thơm mãi đóa hoa thơm.”

Còn Nguyễn Đức Mậu thì ví cây trầm với thế cuộc người đội viên:

“Sống tươi tốt bao niềm tin bình dị
Thân hi sinh thơm đất, thơm trời.”

Những hình ảnh biểu tượng như thế thiên về ngợi ca sự cao cả và bất tử của sự hi sinh, làm mờ đi nỗi đau mất mát. Với hình ảnh "Sông Mã gầm lên khúc độc hành", Quang quẻ Dũng nói được nỗi đau thương gớm ghê nhưng ko bi luỵ mà mãnh liệt, đầy sức mạnh.

Tới đây, mạch hồi ức những kỉ niệm về Tây Tiến đã đi trong quá trình vận động của nó, và thi sĩ lại trở về với hiện tại. Hiện tại, đó là sự xa cách vời vợi với những người đồng đội cũ, với mảnh đất miền Tây Tổ quốc:

“Tây Tiến người đi ko hứa ước
Đường lên thăm thẳm một chia phôi”

Đó là sự xa cách dằng dặc trong ko gian và thời kì. Nhưng vượt lên mọi sự xa cách, Tây Tiến đã trở thành một phần ko thể chia lìa trong tâm hồn thi sĩ. Hay nói một cách mạnh mẽ và thấm thía hơn, thì tâm hồn thi sĩ đã mãi mãi lưu luyến với mảnh đất miền Tây, với Tây Tiến. Câu thơ chuyển sang tiêu dùng đại từ phiếm chỉ "người nào", bởi điều đó ko chỉ riêng cho thi sĩ mà cũng là chung của tất cả những người nào đã từng gắn bó với đoàn quân Tây Tiến và miền Tây.

Tây Tiến là một thi phẩm xuất sắc, kết tinh tâm hồn tài hoa và tài năng thông minh của cây bút thơ Quang quẻ Dũng trên nhiều phương diện nghệ thuật: hình ảnh, tiếng nói, giọng điệu.

Hình ảnh trong bài thơ khá phổ quát và dược thông minh bằng nhiều văn pháp khác nhau, tạo nên sắc thái thẩm mĩ phong phú. Trong bài thơ với hai loại hình ảnh chính: thiên nhiên miền Tây và người lính Tây Tiến, đồng thời còn với hình ảnh về cuộc sống của đồng bào miền Tây gắn với người lính Tây Tiến. Xem xét kĩ hơn, với thể nhận thấy ở mỗi loại hình ảnh (thiên nhiên, con người) cũng lại với hai dạng chính, tạo nên hai sắc thái thẩm mĩ phối hợp, bổ sung cho nhau. Thiên nhiên thì với dòng dữ dội, khắc nghiệt, hoang vu, hùng vĩ ("Dốc lên khúc khuỷu dốc thăm thẳm - Hẻo lánh cồn mây súng ngửi trời"; "Chiều chiều oai linh thác gầm thét - Đêm đêm Mường Hịch cọp trêu người", "Sông Mã gầm lên khúc độc hành"). Tuy nhiên lại với những hình ảnh thiên nhiên đầy thơ mộng, ẩn hiện trong sương khói, trong màn mưa, đu đưa bóng hoa... ("Sài Khao sương lấp đoàn quân mỏi - Mường Lát hoa về trong đêm tương đối", "Nhà người nào Pha Luông mưa xa khơi", "Châu Mộc chiều sương", "hồn lau nẻo bờ bến", "dòng nước lũ hoa đu đưa"). Hình ảnh con người cũng hiện ra với nhiều sắc thái, mà chủ yếu là hào hùng và hào hoa. Hào hùng là ở ý chí, tư thế hiên ngang, vượt lên và khinh thường những gian khổ, thiếu thốn, hi sinh. Còn hào hoa là ở tâm hồn nhạy cảm trước thiên nhiên, đằm thắm tình người và cả những khát khao, mộng mơ. Tác giả đã sử dụng nhiều văn pháp trong miêu tả, dựng hình ảnh. Sở hữu lúc tả cận cảnh, ngừng lại ở những chi tiết khá cụ thể, với lúc lại lùi xa để bao quát khuông cảnh rộng, mở ra bức tranh phóng khoáng và hùng vĩ của miền Tây. Nếu hình dung theo cách của hội hoạ thì với thể thấy hai văn pháp chính: với những nét bút mạnh, bạo, khoẻ, lại với những nét vờn mềm mại tạo nên vẻ đẹp ẩn hiện mờ nhòe.

Đặc sắc trong tiếng nói của Tây Tiến là sự phối hợp, hoà trộn của nhiều sắc thái phong cách với những lớp từ vựng đặc trưng. Sở hữu thứ tiếng nói trọng thể, với màu sắc cổ kính (chủ yếu là ở đoạn 3 miêu tả trực tiếp hình ảnh người lính Tây Tiến và sự hi sinh bi tráng của họ; lại với lớp từ ngữ thông tục, sinh động của tiếng nói hằng ngày, in đậm trong phong cách người lính: nhớ chơi vơi, súng ngửi trời, anh hạn, quên mất đời, cọp trêu người, ...). Một nét thông minh trong tiếng nói của bài thơ là với những kết hợp từ độc đáo, mới lạ, tạo nghĩa mới hoặc sắc thái mới cho từ ngữ (ví dụ: nhớ chơi vơi, đêm tương đối, súng ngửi trời, mưa xa khơi, Mai Châu mùa em, hoa đu đưa, dáng kiều thơm, về đất, ...). Sử dụng địa danh cũng là một nét đáng chú ý trong tiếng nói của bài thơ. Những địa danh vừa tạo ấn tượng về tính cụ thể, xác thực của bức tranh thiên nhiên và cuộc sống con người, lại vừa gợi được sự quyến rũ của xứ lạ phương xa.

Cả bài thơ được bao trùm trong nỗi nhớ. Nỗi nhớ đấy gợi về những kỉ niệm, những hình ảnh với nhiều trạng thái xúc cảm khác nhau, được diễn tả bằng những giọng điệu thích hợp với mỗi trạng thái xúc cảm. Ở đoạn 1, giọng chủ đạo là tha thiết, bổi hổi được đựng lên thành những tiếng gọi, những từ cảm thán ("Sông Mã xa rồi Tây Tiến ơi!", "Nhớ ôi Tây Tiến cơm lên khói"). Ở đoạn 2, lúc tái tạo kỉ niệm về những đêm liên hoan thắm tình quân dân thì giọng thơ chuyển sang hồn nhiên tươi vui, rồi lại bâng khuâng, man mác lúc gợi lại cảnh chia tay trong một chiều sương mờ bao phủ nơi Châu Mộc. Giọng thơ trở nên trọng thể, kiêu hùng., rồi lắng xuống bi tráng ở đoạn 3, tái tạo hình ảnh người lính Tây Tiến và sự hi sinh của họ. Ở đoạn cuối, giọng thơ trở lại bâng khuâng, đau đáu một nỗi nhớ da diết trong sự xa cách, chia phôi với những người đồng đội và miền Tây.

Tây Tiến là một đài kỉ niệm bất hủ bằng thơ, khắc ghi những hình ảnh và rung động của một thời hào hùng, khốc liệt, của một thế hệ trẻ đã từng "Chiến trường đi chẳng tiếc đời xanh".

Phân tích bài thơ Tây Tiến - Mẫu 11

Trong nền thơ ca kháng chiến Việt Nam giai đoạn 1945 -1954, Quang quẻ Dũng là một trong những thi sĩ tiêu biểu. Ông là một thi sĩ đa tài, vượt bậc hơn cả là ngành nghề thơ văn với tập thơ nổi tiếng “Mây đầu ô”, trong đó đặc sắc hơn cả là bài thơ Tây Tiến.

Bài thơ Tây Tiến thể hiện nỗi nhớ của thi sĩ về thiên nhiên Tây Bắc hùng vĩ mà lãng mạn, yên bình:

“Sông Mã xa rồi Tây Tiến ơi
Nhớ về rừng núi nhớ chơi vơi”

Thi sĩ gọi tên sông Mã – con sông chảy qua một số tỉnh miền tây Thanh Hóa, là con sông gắn liền với cuộc trường chinh của người lính Tây Tiến. Do vậy cho nên trong cảm nhận của thi sĩ con sông như một chứng minh lịch sử, một người bạn đường trong suốt cuộc hành trình. Nhưng giờ “sông Mã xa rồi…” tất cả những kỷ niệm của một thời bão lửa đã lùi xa vào quá khứ. Tuy vậy nỗi nhớ về đồng đội vẫn luôn sốt dẻo, tươi nguyên như ngày nào để rồi tác giả phải thốt lên “Tây Tiến ơi”. Thi sĩ gọi tên đoàn quân Tây Tiến như gọi tên những người thân yêu ruột thịt nhất của mình. Chỉ một từ “ơi” đấy thôi người đọc như cảm nhận được những xúc cảm dồn nén, những nỗi nhớ niềm thương tha thiết, cháy bỏng của thi sĩ. Cùng với nỗi nhớ về đoàn quân Tây Tiến là nỗi nhớ về rừng núi thiên nhiên.

Chỉ một dòng thơ thôi nhưng với điệp từ “nhớ” ta như thấu hiểu những xúc cảm trong lòng thi sĩ. Thi sĩ nhớ về cảnh sắc thiên nhiên, nhớ về nơi in dấu bao bước chân của đoàn quân Tây Tiến với nỗi nhớ “chơi vơi”. Quang quẻ Dũng thật tài tình lúc đong đầy tất cả những cung bậc tình cảm, xúc cảm trong nỗi nhớ đấy. “Nhớ chơi vơi” đấy là nỗi nhớ ko rõ nét, ko xác định, khó nắm bắt, một nỗi nhớ làm cho con người ta với thể thoát khỏi thực tiễn để chìm đắm trong những kỷ niệm ngày xưa. Trong ca dao cũng từng với những nỗi nhớ tương tự:

“Ra về nhớ mãi chơi vơi”

Hay Xuân Diệu cũng từng viết:

“Tương tư nâng lòng lên chơi vơi”

Tuy vậy nỗi nhớ “chơi vơi” trong thơ Quang quẻ Dũng lại với sức sợ hãi thật to, đọng lại trong lòng người đọc một ấn tượng ko phai nhòa. Hai câu thơ mang chút gì đó bâng khuâng, hoài niệm gợi lại những kỷ niệm thân yêu. Ta như thấu hiểu hơn tâm hồn của một nghệ sĩ, Quang quẻ Dũng nhường nhịn như đang bứt mình khỏi thực tiễn để đắm chìm trong những nỗi nhớ “chơi vơi”.

Từ nỗi nhớ đấy, hình ảnh đoàn quân Tây Tiến hiện về:

“Sài Khao sương lấp đoàn quân mỏi”

Biết bao địa danh được nhắc tới trong bài thơ, đã từng với ý kiến cho rằng: "những tên đất, tên làng, bao dòng tên đọc lên mà muốn khóc”, đó là nơi đã in dấu bước chân mà đoàn quân từng đi qua mỗi một vùng đất, địa danh như nhân chứng sống cho cuộc hành trình của đoàn quân. Từ câu thơ trên ta như hình dung được thật rõ nét cuộc hành trình. Đoàn quân Tây Tiến đi trong sương mù dày đặc của núi rừng, hình ảnh họ như chìm đi, ẩn hiện trong lớp sương huyền ảo. Hình ảnh “sương lấp” gợi sự khắc nghiệt của thời tiết, khí hậu miền tây. Trong suốt cuộc hành trình của mình họ phải đi trong sương mù dày đặc do đó ko tránh khỏi cảm giác mỏi mệt.

Nếu như câu thơ trên thi sĩ đặc tả hoàn cảnh khắc nghiệt của thời tiết thì câu dưới lại phác họa vẻ đẹp cảnh sắc thiên nhiên và tâm hồn người lính:

“Mường Lát hoa về trong đêm tương đối”

Quang quẻ Dũng quả tình tài tình trong việc sử dụng từ ngữ. Nếu như bao người nói hoa nở thì thi sĩ lại nói “hoa về”, đó là một sự nhân hóa độc đáo khôn cùng. Những đóa hoa xuất hiện trong “đêm tương đối”, lạ lẫm thay, sao ko phải là đêm sương? Tốt nếu trong đêm sương lạnh giá ta sẽ ko thể nhìn thấy hoa. Để rồi, thi sĩ để hoa về trong “đêm tương đối”. Qua hai chữ “đêm tương đối” ta như hình dung ra một ko gian lung linh huyền ảo của núi rừng nơi đây. Trong ko gian đấy hoa muôn sắc màu trở nên đẹp hơn, lộng lẫy hơn. Hai câu thơ như hai nét vẽ tương phản thể hiện hai đỉnh điểm vượt bậc của mảnh đất miền Tây khắc nghiệt thật đấy nhưng thơ mộng đẹp đẽ vô cùng. Và có nhẽ những người lính Tây Tiến hẳn phải tinh tế, lãng mạn lắm mới với thể cảm nhận được vẻ đẹp của núi rừng nơi đây, Những trắc trở của hoàn cảnh sống ko làm mất đi ở họ nét phong phú trong toàn cầu tâm hồn. Tương tự, bốn câu thơ đầu của bài thơ đã thể hiện được xúc cảm của “Tây tiến” nhớ cảnh bao nhiêu thì nhớ người bấy nhiêu, đặc trưng là nỗi nhớ đồng đội – những con người đã cùng nhau vào sinh ra tử, xông pha nơi trận mạc bão bùng.

“Dốc lên khúc khuỷu dốc thăm thẳm

Nhà người nào Pha Luông mưa xa khơi”

Bốn câu thơ được giám định là những câu thơ tuyệt bút, thể hiện sự tài hoa của Quang quẻ Dũng, phối thanh, gieo vần, sử dụng từ láy. Đồng thời đó chính là bức tranh thiên nhiên miền Tây hùng vĩ, dữ dội vô cùng. Trong câu thơ thứ nhất mật độ thanh trắc dày đặc đã tạo nên dòng trúc trắc, ko bằng phẳng trong từng câu chữ. Tốt đó là dòng khấp khểnh uốn khúc của con đường. Những cặp từ “dốc” gợi hình ảnh những con dốc trùng điệp, gian truân, nặng nhọc vô cùng. Và nếu như “khúc khuỷu” gợi những con dốc trắc trở khấp khểnh thì “thăm thẳm” ko chỉ gợi độ cao mà còn gợi chút gì đó lạnh lẽo hẻo lánh bởi độ cao của vực sâu. Đường hành quân gian truân biết bao, ta như nghe thấy từng tương đối thở gấp gáp, nhọc nhằn của những người lính. Họ đi trên phố hành quân mà như đang bồng bềnh giữa biển mây, mũi súng chạm trời. Câu thơ ko những gợi độ cao mà còn thể hiện chút gì đó tinh nghịch, hồn nhiên, hóm hỉnh đầy chất lính. Con đường giờ đây bỗng trở nên xa tít, nhưng chưa hết:

“Nghìn thước lên cao, nghìn thước xuống”

Nhờ thơ đặt dấu phẩy giữa câu thơ hay chăng là một dụng ý nghệ thuật, dấu phẩy đấy làm cho cho câu thơ như gập làm đôi để ta hình dung về một con đường gấp khúc với muôn vàn gian truân trắc trở. Câu thơ được viết với thủ pháp nghệ thuật đối lập độc đáo. Con đường như gấp khúc nghìn thước, nghìn thước. Lên cao thì cao tít tắp mà xuống thì làm cho người ta chóng mặt vì một bên là dốc cao thẳng đứng một bên là vực thẳm ko giới hạn. Rõ ràng thiên nhiên Tây Bắc rất giữ dội, nó như thử thách lòng quả cảm, ý chí sắt đá của con người. Người lính Tây Tiến hẳn rất can trường, dũng cảm thì mới vượt qua những vấn đề đấy. Câu thơ nhường nhịn như tả cảnh nhưng để tô đậm tầm vóc ý chí người lính Tây tiến.

Nếu như ba câu thơ trên được gieo nhiều thanh trắc thì câu dưới lại được tạo nên bởi hàng loạt thanh bằng: “Nhà người nào Pha Luông mưa xa khơi”. Những người lính Tây tiến đôi lúc ngừng chân trên cuộc hành trình. Họ ngừng chân để hướng con mắt nhìn về những ngôi nhà sàn của nhân dân nép mình trong những triền núi, thung lũng sâu xa. Đâu đó trên phố hành quân, những người lính nhìn thấy những ngôi nhà sàn hình ảnh đấy nhường nhịn như mang lại sự ấm lòng cho những người con nơi chiến trường gian khổ.

Quang quẻ Dũng đã miêu tả rất trung thực cuộc hành quân của những người lính. Nhường nhịn như những tên đất, tên làng kia đã trở nên quá đỗi thân thuộc với họ. Để rồi hình ảnh những người lính hiện lên thật ấn tượng.

“Anh bạn dãi dầu ko bước nữa
Gục lên súng mũ quên mất đời”

Đã từng với người cho rằng, trong hai câu thơ này người lính gục súng mà ngủ nhưng cũng với ý kiến cho rằng người lính “ko bước nữa” đấy là họ hi sinh. Đặt trong chỉnh thể ta nên hiểu những người lính đã hi sinh. Sự hi sinh đấy của họ thảnh thơi, nhẹ nhõm. Với họ chết chỉ là đôi bàn chân ko bước nữa, chết chỉ là chìm sâu vào giấc ngủ. Người lính ở đây hi sinh trong tư thế hành quân: mũ vẫn trên đầu, súng vẫn cầm trên tay. Nhường nhịn như ta đã từng bắt gặp người lính hi sinh trong cuộc kháng chiến chống Mỹ:

“Và anh chết lúc đang đứng bắn
Máu anh phun như lửa đạn cầu vồng”

(Lê Anh Xuân)

Tuy chìm đắm trong tư thế hi sinh đẹp đẽ của những người lính nhưng hình ảnh cảnh sắc thiên nhiên miền Tây Bắc vẫn sợ hãi trong tâm trí thi sĩ:

“Chiều chiều oai linh thác gầm thét
Đêm đêm Mường Hịch cọp trêu người”

Thiên nhiên miền Tây được miêu tả qua âm thanh của tiếng thác gầm thét tiếng cọp trêu người, hai câu thơ gợi sự dữ dội của chốn rừng thiêng nước độc, thâm sâu cùng cốc. Đặc trưng với những từ láy chỉ thời kì “chiều chiều, đêm đêm” người đọc nhường nhịn như thấu hiểu phần nào nỗi khó khăn gian truân vất vả mà người lính Tây Tiến phải trải qua. Thiên nhiên miền Tây Bắc càng khắc nghiệt bao nhiêu thì những người lính càng can trường bấy nhiêu. Quang quẻ Dũng đã viết về cuộc hành quân của những người lính Tây Tiến bằng chính sự thấu hiểu của một người từng trải.

“Nhớ ôi Tây tiến cơm lên khói
Mai Châu mùa em thơm nếp xôi”

Trên phố hành quân người lính nhớ những bữa cơm rét mướt tình đồng đội, nhớ tới hương vị của tình quân dân. Mùa thơm nếp xôi vấn vít, vấn vị vào tâm trí con người. Nhường nhịn như trong câu thơ của Quang quẻ Dũng ta vẫn cảm nhận được mùi thơm của nếp xôi, kỷ niệm đã qua rồi mà như vẫn còn tươi mới đây thôi.

Hai câu thơ khép lại với hình ảnh núi cao vực thẳm, mùi hương thơm của nếp xôi vương vấn để mở ra một thời kì khác trong đoạn tiếp theo:

“Doanh trại bừng lên hội hoa chúc

Nhác về Viên chăn xây hồn thơ”

Đêm hội tràn đầy ánh sáng, ánh sáng của những bó đuốc như bông hoa lửa trong đêm tràn đầy màu sắc, sôi động, rộn ràng âm thanh của tiếng khèn man điệu. Nếu như cảnh sắc thiên nhiên miền tây gợi dòng hẻo lánh thâm u của núi rừng thì giờ đây tất cả đã lùi xa. Những người lính được chìm đắm trong tiếng khèn man điệu, trong những điệu nhạc rộn ràng, tươi vui.

Trong khuông cảnh thiên nhiên đất trời đấy, người lính Tây Tiến hiện lên với vẻ đẹp hào hùng và hào hoa:

“Tây Tiến đoàn binh ko mọc tóc
Quân xanh màu lá giữ oai hùm
Mắt trừng gửi mộng qua biên giới
Đêm mơ Hà Nội dáng kiều thơm”

Tới đây hình ảnh người lính mới được hiện lên một cách trọn vẹn, thi sĩ sử dụng từ "đoàn binh" cùng nhịp thơ chắc khỏe mang đậm hào khí.

Đoàn binh được miêu tả hết sức dị thường: “Tây Tiến đoàn binh ko mọc tóc”, bệnh sốt rét đã làm cho tóc của những người lính ko mọc được. “Quân xanh màu lá” đây với thể hiểu là màu xanh của lá ngụy trang hay bệnh sốt rét đã làm cho nước da của người lính trở nên xanh xao.

Tốt ta nên hiểu đó chính là những di chứng của bệnh sốt rét. Trên phố hành quân những người lính phải đi qua bao chốn rừng thiêng nước độc, thử hỏi làm sao họ tránh khỏi căn bệnh sốt rét quái đản kia.Loại mộng ở đây chính là dòng mộng đấu tranh lập công cho quốc gia. Từ “mắt trừng” gợi ý chí đấu tranh quyết tâm của người lính Tây Tiến, khát khao được xả thân vì từng tấc đất của quê hương tổ quốc, ánh lên khát vọng hoài bão to lao của tuổi xanh.

Giữa lúc thơ ca giai đoạn kháng chiến chống Pháp tránh nói về sự hi sinh mất mát thì Quang quẻ Dũng lại nói nhiều về điều đó, bởi chiến tranh nào tránh khỏi sự mất mát hi sinh. Trong câu thơ trên thi sĩ sử dụng nhiều từ Hán Việt làm sang trọng dòng chết của người lính. Nơi biên giới của tổ quốc với biết bao nấm mồ vô danh. Những người lính Tây Tiến là những người lính vô danh nhưng họ đã làm ra quốc gia. Chính vì vậy lời thơ ko chùng xuống mà hào hùng hơn ở những câu thơ tiếp theo. Câu thơ nói về dòng đẹp trong lý tưởng sống của người lính Tây Tiến, những anh đã hiến dâng đời mình ko hề tiếc vì khúc khải hoàn ca của quốc gia của dân tộc: “chẳng tiếc” vừa gợi sự ngang tàng, khẩu khí, bất cần, câu thơ như một câu nói cửa mồm của người lính.

Những người lính đã hi sinh vì phương châm đấy, bởi vậy Quang quẻ Dũng đã tiễn đưa họ:

“Áo bào thay chiếu anh về đất
Tây Tiến gầm lên khúc độc hành”

Chiếc “áo bào” vốn là chiếc hòm trọng vua ban cho đội viên ngày xưa lúc ra trận. Thực tế những người lính Tây Tiến ko hề với áo bào bọc thây lúc khâm liệm. Trong hình dung của Quang quẻ Dũng, những anh về với đất mẹ trong chiếc áo sang trọng của tráng sĩ ngày xưa. Hình ảnh áo bào đấy vừa làm sang trọng dòng chết của người lính vừa yên ủi những người còn sống. Lời thơ ko gợi sự bi lụy, yếu mềm, đau thương dù là viết về sự hi sinh mất mát. Tiễn đưa người lính về với đất mẹ thân yêu với tiếng gầm của dòng sông Mã: “Sông Mã gầm lên khúc độc hành”.

Nếu như trong văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc, văn tế Trương Quỳnh Như là tiếng khóc của con người dành cho con người thì ở đây Quang quẻ Dũng nói về tiếng khóc của thiên nhiên. Đây chính là khúc tráng ca anh hùng tử sĩ, một nghi tiết tiễn đưa rất thiêng liêng. Ko phải là tiếng khóc của con người mà là tiếng khóc của thiên nhiên, những gì mà những anh đã làm mãi trường tồn.

Quang quẻ Dũng đã viết về người lính Tây Tiến với tất cả nỗi nhớ, niềm thương, sự ngưỡng mộ, sự tự hào xen lẫn niềm xót xa tiếc nuối. Thi sĩ viết bằng văn pháp hiện thực và lãng mạn nhưng nghiêng nhiều về lãng mạn. Bài thơ độc đáo trong việc xây dựng hình ảnh, gieo vần, phối thanh, ngắt nhịp. Tất cả đã làm sống lại trong lòng người đọc một thời kỳ ko thể nào quên của dân tộc. Đọc Tây Tiến ta sẽ thấu hiểu hơn vẻ đẹp của những người lính chống Pháp, hiểu hơn về quốc gia ta một thời kỳ trận mạc, hiểu hơn trị giá của hòa bình của sự mất mát hi sinh để ta trân trọng hơn những tháng ngày được sống trong độc lập, tự do hôm nay.

........ Xem tài liệu chi tiết tại file tải dưới đây .......

Article post on: nongdanmo.com

Recommended For You

About the Author: Bảo